په‌يلواي(روانگه، ديدگاه) در باره زبان، فرهنگ، ادب و روزنامه‌نويسي كُردي/ عادل محمدپور
 
 

چندَ پەیلوایێ فرە کوڵ سەروو بەیانییەکا شێعرێ هۆرامیێ ...
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : جمعه 13 تیر1393 موضوع : كوردي(ره‌خنه و ليكولينه‌وه)

چندَ پەیلوایێ فرە کوڵ سەروو بەیانییەکا شێعرێ هۆرامیێ ...

عادڵ محەمەدپوور

*** سپاس پە‌ی کاک رەوفی ئازیزی شاعێرو ئەکتیوو ئارۆ هۆرامانی، پەی «بەیانییە یۆ دماو یوەکا»ش و هەرپاسە دەغدەغەکا و هەوڵەکاش پەی ژووژنایۆ ئی رەوتێ:

الف) بەیاننامە بە بەڵگەیێ یان بەرنامەیێ هام پەیلوا(توافقی) ڤچیۆ کە وەختێ دۆخێ شێعرییە نیازش پنە بۆ، مەکتەبێ هونەری – ئەدەبی و یا تەیفێ فێکری، وەڵاش کەراوە سەرو عەقڵیەتێوە یۆ گێرتە و فەلسەفێوە ئەخلاقیی - ئەندامیی(ئورگانیک)... و ئینە ....؟!!؟ تا ئیسەیچ نە دیەنموو و نە ئەرەژنیەنم کە شاعێرێ سەرو وێش «بەیان نامێ» بنویسۆ.
ب) من بەیاننامێوە کە پێسنە عەقڵییەتێوە جەمعی پەشتیشەنە بۆ نە تەنیا بە نیازێ سەردەمیش مزانوو بەڵکوو ئاواتم ئانە بییەن کە زووتەر نویسێبیێ، تا زووتر و ڤەرەچەم گیرتەر ئاکامەکێش هەست پنەکریێنێ.
ج) دلێنەو ئی بەیانییا جە گردَ کتێبێوەنە مشتەگنا و... وەڵێ ئانەیەنە قازانجێچشا بۆ پەی دۆڵەمەندَیی و ژووژنایۆ تەشکوو و دلێنەو(فۆڕم و محتوا) شێعرێ ئارۆیما، «تەمەڵ، سڕ و سیواڵ و حازر وەریی ...»**  نیشاندای وەردەنگێ، شاعێرێ و شێعرێ ئارۆ هۆرامیێَنێ،  کە... و ...کە ئینەیچ دژە هەرمانا چنی «عەقڵییەتوو کۆیی، زیتەڵە بییەی وەردەنگ تەوەریی، سڵۆکیی و فەزاو چەرمەو فرە دەنگیی شێعرێ ئارۆ»ی.
د) پەشت بەستەی پی دیدیە، جیای ژیونایۆ و تەسبیت بییەیش،  بۆ بە نیشانێ پەی بییەی «قەیران»ێ، جە «شێعر»ەنە، جە «ڤەردەنگ»ی و جە«شاعێر»ینە، و... چێگەنە «بنیەر،نویسەر، شاعێر» کە ئەشۆ غایب بۆ و «دەق» و «ڤەردەنگ» حوزوورشا بۆ، موعادڵە چەپەوانە بۆوە، ئینە بنییەرا(مولف، شاعێر و نویسەر) خەریکا نیشۆ یاگێ «ڤەردەنگ»ی لەزەت بەرۆ و بڕیار مدَۆ و دەسەڵات مرمانۆ. جیای ئانەی فێکرێ تازەو سەردەمیانە پەشتیشەنە بۆ، جە ڤیرۆکێ کۆن و نەزۆک و گردَگیر(تمامیت تەڵەب) سەرچەمەگێرۆ، وەڵێ ئانەینە هەنگامێ وەرتەر بنیەیمێ، مەیمێ دماوە...
ه)  هیوا ئانێنە کە جە «بیلانی»ێ پڕۆسەو شێعرێنە، چندَ واچەو دەسەواچێ «لووسکەڵێ!» نەبا بە «دەسکەلاو ...» و ... با بازمێ چی گەمەنە میلاک تیلە(بۆتیقا، فەن و تکنیک)و بیلانکەری(شاعێر)ی و «مات واردەی» بڕیاردەر بۆنە...شێعرێ ئەگەر شێعرێبا وێشا «راو رەوچە»و وێشا وێزاوە و نیازش بە بڕیاردەر و (ته‌سه‌دی گری)ی نیا، ئەگەر چامنە بۆ یانێ چەپنای ئیرادێوە جەبریی ملوو پڕۆسێوە ئێختیاریی و رەها و ئازادیەرە، کە ئینە چنی دۆخەو یاساو جمەو دیالێکتیکیی شێعرێ دژەهەرمانێنێ و...
و) هونەر دلێ دڵو گوزارەیەنە مەخولقیۆ، چەپەوانە، ئینە گوزارەکێنێ کە دلێ هونەریەنە سەر ورمدَا و با بە باسانێوە تێئۆریکیێ بە تایبەت جە پڕۆسە و شێعرێنە. کێشەو واقێعی بۆتیقاو شێعرێ ئێمە نیا جە رێکوستەیو ریزکەردەی ئیدیۆمە ئەدەبییەکا و رازانایوەو عیبارەتەکانە، کێشەما ئینا جە بە «کردە کەردەی» تەعبیرەکانە کە چنی دلێ دەقیەنە دەسەڵاتی عەینیش دریۆ پەنە و با بەشێ جە فەرهەنگو رۆشنبیری، فەلسەفی و خودگاو ئی خەڵکییە. خۆ بە گۆڵێچ وەهار نمێ...
ز) بە«دیکتە»کەردەی، یانێ بە «قڕە» کەردەی و گەمە بە ئاوەزو ئەویتەری و  «وەربەس» کەردەی ئی رەوتێ و دینامێزمەکاش کە ئاساییا ئەشۆ باش، خۆ ئی رەوتێ کۆرە نییەنە تا نیازێش بە پەلکێشتەی ئەویتەری بۆ، و... با بازمێ بە شێوەیێ لۆژیکی، زانستی و تکنیکی، هەر کەس «تیلە»و وێش کەرۆ پەی پێکای «ماتێ» و «بەگ» بییەی وێش چا گەمە هەرەوەزیی-زوانیەنە مسۆگەر کەرۆ، ئینە رەوتوو ئاسایی ئا هەرمانە زوانیێنە و هەنگامێ عالتەر و هێقم تەرا پەی گەشەو ئی پڕۆسە شێعرێ ... ئینە جە شێعرێ یاگەکاتەریەنە سەلەمیان و...
ح) ئەگەر نویسەر ئی باسێشە جە کلاسێ کارگایێ فێرکاریی شێعرێنە وستێنێ گەڕ، هیچ ئیراد و لۆقەتێش چنە نەگنێوە و فرەیچ مەتین و عەقڵانی ئێنێنە ڤەرەچەم.
ت) من کاک رەوف هامدەگاییما جە نزیک و ئەژناسانم و مژناسووش، زانوو کە پەیجۆرو ئی رەوتێنە و چالاکێ ئەدەبین، هەر جە ئا سەردەمەنە کە زەوقی ئەدەبیش گەشیانۆ و دەسش بە کاری ئەدەبی کەردەن، کەم تا فرە دەرکم پنە کەردەن، وەڵێنەو ساڵەکا ئامای ئینقلابی بە تایبەت (59-60) و... بە جیا جە سنعێما و کاریما، پێوە بیێنمێ و... ئیسەیچ، فەنیتەر ئاگادَار و کارەکاش هەنا و...
ت) من سفارشەکەو بەرێز نویسەرو بەیانییەکا گێرتەن گۆشوو هۆشیم، کە واتەنش «گواێی تاک و تراکێ دماو نەشرو بەیانییەی، جە جیای ئانەی بلا بنج و بناوانو تێئۆری باسەکەیرە و پەی دۆڵەمەندَ کەردەی بابەتەکە با بە هامشانێ، لە یەکدایشاوە رەهەندێوەتەرش گرتە وەر!؟...»، پیجۆرە بە هازیێ فرەتەر من هەوڵم دان پەیجۆر بوونەو خاس بلوونە بنجو بناوانوو باسە تێئۆریکییەکارە و رەوانشناسی زڤانەکەی و تەعبیرەکاشا یەکەڵا و کاردەوەژێ و خەسارشناسیم کەرديني و ڤانينيمه‌وە. بەشکوو ئینە خودَان بەختەم وەرە بۆ و بوو بە «هامشانێ پەی دۆڵەمەندَیی بابەتەکەی» و خودَا نەخواسێ ئا «تاکو تراک»ەیچ من نەگێرۆوە کە باسەکەم بە رەهەندێتەرەنە بەردەبۆ. چی بارەوە من باسێ فرێم ورووژنێنێ و جە ويرەوەرییەکامەنە نویسیێنێوە و ئەگەر لازم کەرۆ وەختێ گونجیانە بە تەسەل باسشا سەرکەروو یا وزووشا روە...
 
دیسان سپاس


** تةعبيريَ نويسةرو بةيانييةنيَ جة بةيانييةي يةكةمةنة، سيرواني شمارة 762، 16/9/92 روجياري


 
خوێندنەوەی شێعری کوردی پاش نالی-پاش مەولەوی و بەراوردکاریەک
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : شنبه 17 خرداد1393 موضوع : كوردي(ره‌خنه و ليكولينه‌وه)
* خوێندنەوەی شێعری کوردی پاش نالی-پاش مەولەوی و
بەراوردکاریەک

پوختەی وتار
شێعری کوردی هۆرامی لە نەفەسێکی بەردەوام و پڕۆسەیەکی نەپساو و یەک چەشن پێکهاتوە کە تا وەکوو ئەمێَستاکە بە شێوەیەکی دیالێکتیکی بەردەوامیی بە خۆیەوە گرتوە، رەنگە وەکوو هەر رەوتێکی ئەدەبی، بەرز و نەوی هەبوو بێت، بەڵام لە هیچ سەردەمێکدا، نە داتەپیوە و نەوەستاوە بەڵکوو نورمە سەرکییەکانی ئەم شێعرە حوزووریان نواندوە و ئێستاش لە دوو شێوازی جیاواز«کلاسیک» و «ئەمڕۆ»دا بەردەوامە و شاعێران خەریکی تەجروبەی داهێنانن ئەمەش وێنایەکی سروشتی و هارمۆنیاییە بۆ ئەو رەوتە شێعرییە. قوتابخانەی شێعری کلاسیکی کوردی کرمانجی خواروو، بە تەنیا و بە بێ پشتیوانی گەنجینەیەکی دیرینە و دەوڵەمەندی شیعری پێش خۆی سەریهەڵداوە و بە بێ کاریگەریی لە سەر شێعری نوێ درەوشاوەتەوە و دەوامی کردوە.

سەر وشە
نالی، پاش نالی، مەولەوی، پاش مەولەوی، هەناسەی بەردەوام، گۆران، بادانەوە، ململانێی سیاسی، تەوسە شێعر، زوان پاراوی و...

پێشەکی
مێژوو تەنیا ناسکارێکە کە پێمان دەڵێ هیچ دیاردەیەک لەم کەونەدا چە‌قبەستە و نەگۆڕ نەبوە، بەڵکوو هەموو دیاردەیەکی جیهان بە پێی یاسای(دیالێکتیک)   لە حاڵی گۆڕانکاریدایە، ئەم یاسا بزاوتووە لە هەموو ئەشیا و ئۆبژەکاند، کاریگەری و کاردانەوەی هەبوە. دیارە شێعر و ئەدە‌بیش لەم یاسا قوتار ناکرێت، بە تێپەڕ بوونی دۆخی زەمان، دەقەکان گۆڕانکاری بە سەریاندا دێت و دەبنە خاوەن رەوت و قۆناغ و چییەتی خۆیان. بەپێی هەل و مەرج و دۆخی کۆمەڵگەش، ئەم قۆناغ بۆ ئەو قۆناغ، جیاوازییەکی ئەوتۆ بە خۆیەوە ئەبینێ. هەر بەم بۆنەوە لە دیدی «شێوازناسی بەیان»دا باسگەلێک بە کارکردی «بەرجەستەبوونی رێسای ئەدەبی»، دێنە نێو بازنەی گۆڕانکارییەوە کە دەلوێ شێوازناس و تۆژکاری ئەدەبی بە چاوی بەراوردکاریی لێکیان بداتەوە. ئەوەش خستنە ڕووی هەندێ توخمی زوانی، ئەدەبی و فیکرییە بە ناو «رێسا» و «شێوازی تاکی» و ... تەتڵە و هەڵاوێردنی ئەم باسگەلە دەبنە هۆی «جیاوازی» یان «هاوچەشنی» شێواز کە لە شێعری شاعێران و لە رەوڕەوەی مێژووی قۆناغەکانی ئەو شێعرەدا باسیان لە سەر ئەکرێت.
پشت بەستن بەو پێودانگە شێوازناسییە و دەرک بە دیاردەی جیاوازییە فرەچەشنەیەکان و خوێندنەوەی واقێعیانەی رەوتی زوان، شێعر و ئەدەبی نەتەوەیی کوردی، ئەرکێکی هەنووکەیی بە هەژمار دێ. لەم رورکردەدا بۆمان دەرئەکەوێ کە وێڕای هەبووونی ئەو «رێسا» جیاوازییەیانە، هەر  هەیکەلی رەنگین و جوانخاس ئەنوێنێ. ئەمە تاکە رێگایە بێ بۆ خوێندنەوەی زانستی-سەردەمیانەی واقێعیی زوان و ئەدەبی کوردی.


 
ادامه مطلب
چن کوڵە سەرنجێ سەرو شيوه‌و به‌كاربه‌رده‌ي «گۆران - هۆرامی» جه باسه ئه‌ده‌بي-تيئوريكييه‌كانه
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : جمعه 15 فروردین1393 موضوع : كوردي(ره‌خنه و ليكولينه‌وه)

بڕێ جە تاریخ نویسەکا، شەرق شناسەکا، ئەدیبەکا(کورد و ناکورد) و تەنانەت پەیلوا جەماوەرییەکا، زوان و ئەدەبیاتی و هۆرامیشا بە نامێ «گۆران»ی ئەرەژناسان. جە پەیلواو منەنە ئی گوزارە کە سینە بە سینە ڤچیانەوە، جە سوورەتو و سیرەتو زوان و ئەدەبیاتی هۆرامییەنە بڕێ دژە هەرمانێ(پارادۆکس) ڤەشکەرۆ، کە چێگەنە من بە شێوەیێ کوڵ، ئیشارە کەروو بە چندَ خاڵێ:

1-شێوەو گۆرانی زوانی رەسمی ئا هۆز و کۆمەڵە خەڵکانە کە جە پانتایێ جوغرافیایێ گەورە: پێسە هۆرامان بە گرد و یاگەکاشەوە، شارەزوور و کەرکووک، باکوورو موسڵی، لوڕستان(باجلان)، دەرسیم، کرماشان، ئەردەڵان، گەڕووس و...یاگە نیشتە بیێنێ کە ماچاشا پنە(شەبەک، زەنگەنە، باجڵان، کاکەیی، جەباری، شیخانی، زازا، لکی و...). جە سەدەو (14)ی ز زوانوو رەسمی مێرنشین و ئەردەڵانی بییەن کە جە لاو «بابا ئەردەڵان»ی بنجبەس بییەن. شار و شارەزووری وەڵتەر جە لاو قەوم و وێرانکەرو(مغۆل)ەکاوە وێران کریا بییەن، کە ئاوەدَانش کەردەنوە و کەردەنش بە یۆ جە شارە گەورەکا وێش. دوور نیا کە وەڵا بییەیۆ ئی تیرەیە جە وەرئاما(شرق) و زاگرۆسی پەی ئی شارییە پی بۆنەوە بییەبۆ. ئانێ کە نامێما بەردێ و ماچاشا پنە (گۆران)شێعرێ کلاسیکیشا هەر بە (هۆرامی) وەنتێنێوە.
2- وچیان کە ئی زوانە جە سەدەو (18) ی ز، فرە وەرەوەڵاتەر جە ئیسە‌ی بییەن بەڵام بە پەیدَا بییەی مێر نشین و سلێمانی و عەسرو تازەی تاریخ و زوانی کوردی کرمانجی واری جە دما ساڵەکا سەدەو (18) و سەرەتاکا سەدەو (19)ز هەر جە وەرەنە تەنگ بە (گۆران)ی ورچنیان و دامنە و جوغرافیایش وەرتەسک بیەنوە...

 

 


 
ادامه مطلب
دانلود كتاب «طرح» ، جريان شناسي شعر كُردي هورامي از ابتدا تا كنون، عادل محمدپور
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : شنبه 19 بهمن1392 موضوع :
http://speedy.sh/HtGdK/.pdf

دانلود كتاب «طرح» ، جريان شناسي شعر كُردي هورامي از ابتدا تا كنون، عادل محمدپور



 
روانینێک بۆ جیهانی‌بوون، رۆژنامەنووسی و قەیرانی دەسەڵات
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : شنبه 19 بهمن1392 موضوع : روژنامه نووسي(روزنامه نويسي)
روانینێک بۆ جیهانی‌بوون،  
رۆژنامەنووسی و  قەیرانی دەسەڵات

«مک‌ لوهان»، سێ قۆناغ بۆ مێژوودەست نیشان دەکات:
1-قۆناغی زارەکی (شەفاهی) یان هەمان پەیڤی بەرامبەری دوو تاک، کەڵک‌ وەرگرتن لە پێنج هەست، کە بە چەمکی «راگەیاندنی سەرد و بەستەڵۆکی» نێو دێری دەکات، لەم ئاستە‌دا مرۆڤ دەبێتە ئەوەڵین راگەیاندن.
2-قۆناغی داهێنانی چاپ کە لە روانگەی «مک‌ لوهان»ەوە ئەم قۆناغە سەرەتای «هۆز سڕینەوە»یە و ئەمە قۆناغی بە گوڕ و پڕ وزەی راگەیاندنە.
3-قۆناغی داهێنانی «تەلەفزوێن» کە دەسپێکی مرۆڤە بۆ رۆچوون بە ناخی جیهانی‌بوون و پێکهاتەی «گوندی جیهانی» و چڕبوونەوەی ئەمڕازە راگەیاندنەکان و تەقینەوەی ئێرتباتاتی دیجیتاڵی.
لە قۆناغەکانی «مک لوهان»دا هەرچی بەرەو پێشتر دەڕوین و پلەکانی مێژوو دەبڕین چەمکی «راگەیاندن» چ لە ئاستی «چەندایەتی» و چ لە ئاستی «چۆنایەتی»دا گۆڕانکاری بەخۆیەوە دەبینێ1.
لە هەمبەرئەم بیرۆکەدا، پێویستە ئێمەی کورد بۆ »ناسەی نەتەوایەتی«  و گوتاری رووناکبیری و پرۆژەی رۆژنامەنووسیمان، چاو لە سێ خاڵی سەرەکی لە وتەکەی »مک لوهان« بکەین: یەکەم: »ئاستی خێڵ سڕینەوە«ی لۆهان، ئایا کورد وەک چەمکی مودێڕنی دەسەڵات و ئێپستمە و پێڕەوی عەقڵی سەردەم، توانیویەتی لە جەغزی »هۆزایەتی و خێڵایەتی و … « خۆی دەربازبکات و بگا بەو دۆخەی کە »لۆهان« بۆ سامانی هاوڵاتی‌بوون و مرۆڤی هاوچەرخ و ئەندام بوونی گوندی جیهانی و …  دیاریکردوە؟ دووەم: ئایا بە پێی دەزگای فەلسەفی »هێگل« توانیومانە، رەوتی ئەودوو »فەراگەرد«ە: ئاگایی (زانیاری) و بەشتکردنی(مادی کردن) زانیاری، ببڕین و بگەینە ئاستی بەرزی خۆئاگایی رۆحی نەتەوەیی؟ کە هەمان فەلسەفەی مێژوو و نەستی (ناخۆئاگا)ی کۆیی‌مانە؟ سێهەم: ئایا خاوەنی ئەمڕازی راگەیاندن هەین بۆ گەیشتن بەو دۆزەڕەوانە، ئەگەر هەین لە چە ئاستێکداین؟ ئەو خاڵانە هەرکام هەڵگری باسگەلێکی تایبەتی و وتارگەلێکیترن. بەڵام جەخت لە سەر خاڵی سێهەم دەکەین ئەگەرچی باسەکە لەهەر سێ خاڵدا گرێبەندی یەکە.


 
ادامه مطلب
وەڵام بۆ رەخنەکەی کاک کەیهان عەزیزی «کتێبێکی تازە لە پێناو مێژووی ئەدەبی هەورامان»
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : شنبه 4 آبان1392 موضوع :
وەڵام بۆ رەخنەکەی کاک کەیهان عەزیزی*
«کتێبێکی تازە لە پێناو مێژووی ئەدەبی هەورامان»
عادڵ محەمەدپوور
خوشحاڵم کە پاش بلاوبوونەوەی کتێبی «تەرح، رەوت ناسی شناسی شێعری کوردی هۆرامی لە سەرەتاوە تا بە ئیسە» کە لە مانگی گوڵان بەهاری (92)ی ک.ه بڵاو کرایەوە، لە لایەن خوێنەرانی ئەدەبی کوردییەوە بە وتار، نامە، تەلەفوون و پەیام پێشوازی لێکرا. مەبەستم پێشوازی چەپڵە لێدان و ستایشی بێمایە نییە، بەڵکوو بڕێک خوێندنەوەی گوتاری ئەو کتێبە بوو کە روانگە و پەیلوای جیاوازی لێکەوتەوە. ئەمە تە‌عبیر لەو رووکردە ئەکات کە ئەم کتێبە پەیامێکی بۆ خوێندنەوە هەبووە و لانیکەم هەندی بابەتی بۆ یەکەم جار لە حەوزەی شێعری نەتەوەیی خستۆتە گەڕ کە پێشتر لە کتێبخانەی ئەدەبی کوردیدا بۆشایی بوون. رەنگە ئەم دەقە یەکەم جار بێت هەندێ دوند و رەوەزو و ئاستەنگەکانی ئەم رێگا پڕ هەڵەتییە بە شێوەیەکی ریژەیی بڕیبێت و کون و قوژبنە نادیارییەکانی شێعری کوردی هۆرامی پشکاند بێت و هەلی رەخساند بێت بۆ رێبوارانی ئەم رەوتە ئەدەبییە. سەرە ڕای ئەمە نووسەر پێیوایە هێشتا هەندێ لایەنی ئەم رێبازە بە لێڵی ماوەتەوە و پێویستی بە  خۆ ماندوو کردنی تر هەیە.
یەکێک لەوانە کاک «کەیهان عەزیزی» شاعێر، نووسەر و خاوەن هزر کە لە شێعری کوردی سۆرانیدا خاوەن جیگە و پێگەیەکی دیارە، لە هەفتە نامەی سیروان ژمارە(753 و 754) بەرواری(13 و 20 رەزبەری 92) وتارێکی رەخنەیی بە پێزی بە ناو و نیشانی« کتێبێکی تازە لە پێناو مێژووی ئەدەبی هەورامان!» لە بارەی ئەم کتیبەوە نووسیوە کە جێگای دەسخۆشانە و سپاس و حورمەتە بۆ رەخنەڤان کە بەهرە و بایەخەکانی ئەم کتێبەی نیشان داوە و پاشان پەیلوای خۆی دەربڕیوە و هەندێ خاڵی «ئەرێنی و نەرێنی»ش خستۆتە روو کە هەر دوو جێگای پێزانینن و بێگومان بڕێکیان بەهرەیەکی باشن بۆ باری ناوەکی کتێبەکە و هەندێکیشیان کە تەعبیر لە روانگەی رەخنەگر ئەکا، بۆ نووسەر جێگای تێڕامان و شیاوی تێبینی و وەڵامدانەوەن. کە هەوڵ ئەدەم لە دوو بەشدا ئاوڕیان لێ بدەمەوە.
بەشی یەکەم: قۆناغەکانی شێعری کلاسیکی کوردی هۆرامی. بەشی دووەم: شێعری ئێستای کوردی هۆرامی...


 
ادامه مطلب
ره‌خنه‌ي كاك كه‌يهان عه‌زيزي له سه‌ر كتيبي:(طرح...)، هه‌فته نامه‌ي سيروان، ژماره: 754-753/ 13 و 20 ر
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : شنبه 4 آبان1392 موضوع : كوردي(ره‌خنه و ليكولينه‌وه)
کتێبێکی تازە لە پێناو
مێژووی ئەدەبی هەورامان
کەیهان عەزیزی

لەم نزیکانە کتێبێکی بەنرخ لە لایان نووسەر و توێژەری هێژا، مامۆستا عادپ مۆحەممەدپوورەوە، ڕەوانەی بازاری کتێب کراوە. بەمبۆنەوە دەستخۆشی لێدەکەین و بەهیواین تەمەن درێژ و لەش ساغ بێت؛ تا بتوانێ خزمەتی زیاتر و زیاتر بە ئەدەب و  کولتوور و کەلەپووری گەلەکەمان بکات. ئەم بەرهەمە بە زمانی فارسییە و، لە 220  لاپەڕەدا لە قەوارەی وەزیری لە لایان نەشری ئێحسانی تارانەوە چاپ و بڵاو بووەتەوە. کتێبەکەش، لە ژێرناوی (گرح: جریان شناسی شعر کردی هورامی از ابتدا تا امروز ) خۆی پێناسە دەکات.

   قازانج و تایبەتمەندییەکانی ئەم کتێبە
1-    ئەم کتێبە بۆ خوێندکاران و مامۆستایان دەتوانێ گەلێ سوودمەند بێت. ئەوان دەتوانن ئەم بەرهەمە وەک ژێدەر و سەرچاوە بە کاری بێنن. هەروەها ئەم کتێبە بۆ خوێنەری ئاسایش کە نایەوێت لەم بوارەدا کتێبی زۆر بخوێنێتەوە، هەپگری زانیاری زۆرە، دەتوانێ زانیاریەکانی ئەم جۆرە خوێنەرەش سەروسامان بدات.
2-    یەکێکی تر لە تایبەتمەندییەکانی ئەم کتێبە، بۆ نووسەر و توێژەرەکەی، مامۆستا عادپ موحەممەدپوور، دەگەڕێتەوە. کاک عادپ یەکێک لەو دوو سێ کەسەیە کە بۆ نووسینی ئەم کتێبە لێوەشاوە و شیاوە. ئەو، ئەدەبی کوردی بە گشتی دەناسێت و لە هەورامانناسیدا خاوەن بەرهەم و ئەزموونە، لە سەر زمان بەتایبەت لە ڕووە مێژوویەکەیەوە شارەزایە، شێعری کلاسیک بەباشی و شێعری نوێ دەناسێت، ئەدەبی فارسیشی بە شێوەی ئاکادمیک خوێندووە کە بۆ ئەم کارە دەتوانێ زۆر یارمەتیدەر بێت. بۆیە، ناوی ئەو بەسەر ئەم کتێبەوە دەتوانێ یەکێک لە ناوازەکانی ئەم کتێبە  بە ئەژمار بێت. إ
3-    یەکێکی تر لە تایبەتمەندییە گرنگەکانی ئەم کتێبە ئەوەیە، خوازیارە مێژووی 1400 ساپەی شێعری کوردی هەورامی لە ژێر باسی «کرکە»دا تیئۆریزە بکات. ئەیەوێت بپێت کرکە ڕۆحێکە سەدان ساپ لاشەی شێعری کوردی هەورامی ڕاگرتوە و لە هەر کەند و لەندێک پاراستوویەتی. بەڵام کرکە چییە؟! ئەمە یەکێک لەو پرسە دژوارانەیە. هەرچەند کاک عادپ لە چەندین وتاری فارسی و کوردیدا تێکۆشاوە ئەم باسە ڕوون بکاتەوە؛ بەڵام، پێم وایە هێشتا باسەکە بە لێپی ماوەتەوە. سەرەڕای ئەوە هەست دەکەم، کاک عادپ چی دەپێت، بەڵام وەک بابەتی «کات» کە توماس ئاگۆستین لە باس کردنی دادەمێنێت، منیش کاتێک کەسێک پرسیارم لێدەکات مەبەستی کاک عادپ لە «کرکە» چییە، دۆش دادەمێنم و یەک دوو دێڕ زیاتر ناتوانم لەو بارەوە بپێم. هیوادارم کاک عادپ لەم بارەوە یارمەتی زیاترم بدات. سپاس.
4-     یەکێکی تر لە باسەکان دەکرێ لێرە ئاوری لێبدەمەوە، باسی «نەسر»  یان پەخشانە. لای ئێمە بەداخەوە زۆر بە دەگمەن باسی نەسر دەکرێت. مامۆستا عادل یەکێک لەو نووسەرانەیە کە من تائێستا نووسینی شێعر و نووسینی هونەریم لێنەدیوە، لە ناوچەی هەوراماندا لەم سۆنگەوە کەسێکی دیارە. ئەم تایبەتمەندییە وای کردووە نەسری کاک عادپ بە پێی بەراوەرد زانستیتر بێت؛ واتە زیاتر توانیویەتی لە پەخشانی هەستاوی و شاعێرانە خۆی دوور بگرێت. ئەو، بڕێجار خۆی لە ئێنشا نووسی و درێژە دادڕی دەپارێزێت، رێک بە پێچەوانەی کەسێک وەک من، دیارە منیش هۆکاری خۆمم هەیە. ئەپبەت ئەمە جگە لە باسی تێکرارە کە لە بەرهەمەکانی کاک عادپدا جاروبار هەستی پێدەکەین. پێم وایە ئەمە لایەکی باسەکەیە، لە لایەکی ترەوە ئەم تایبەتمەندییە جاران پەخشانی کاک عادپ ویشک و بێهاز نیشان دەدات. لەوانەیە هەندێجار وانەر ماندوو بکات. هەوپی ئەو ئەوەیە بەکەمترین وشە مانای چڕوپڕ دەرببڕێت. ئەمەش وادەکات تاکوو هەندێ وشە لە کار بکات کە بڕێجار جوانن و بڕێجاریش قلۆر دەنوێنن. ئەم دیاردە هەم لەم کتێبە فارسییەدا و هەمیش لە وتارە کوردیەکانیدا هەتا ڕادەیەک هەستی پێدەکرێت. هەروەها کاک عادپ هەوپدەدات لە بەرهەمە کوردییەکانیدا وشە و موفرێداتی زارە کوردییەکان بە کار ببات. هەرچەند ئەم کارە چەند ساپێکە بەرەو لاوازی چووە؛ بەڵام کاک عادپ لەم هەوپەیدا هەرگیز دڕدۆنگ نەبووە و بەردەوام هەوپی داوە و چەندین وشەیشی هێناوەتە ناو نووسینی ئێستای کوردییەوە. منیش تێکەڵاوی، بە شتێکی شیاو دەزانم و پێم وایە زمانی ستانداردی کوردی دەبێ لە زارەکانی خۆی لەمە زیاتر سوود وەربگرێت. بەلام ئەم کارە لە نووسیندا پێویستە زۆر بە وردبینییەوە ئەنجام بدرێت. بۆ نموونە پێویست ناکات بێژەی ناوچەیەک لە وتارێکی ڕەخنەییدا بەکار ببەین...


 
ادامه مطلب
سه‌رنجي كولي جوانخاسيانه(جمال شناسي) سه‌روو ده‌فته‌ره شيعر و «پژگيا»ي ناميق هورامي
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : چهارشنبه 1 آبان1392 موضوع : كوردي(ره‌خنه و ليكولينه‌وه)
با شێعره‌ي «پژگیێ»،
                       چنمێوە


م.........
................م
.........ن.............................
..................ن....................
..........................من........
.......................................
           پ...........................
               ..............ژ..........
........گ.................
.ی.......................نا
...پ....ژ......ی.....ا.......ن.......نا
.ب...........................ۆ
چ.....ن..........ە......م.......ۆ
.........چنەمۆ...........              
                                (پژگیا/79)
«پژگیا» دەفتەرە شێعرێن جە کاک «نامێق» هۆرامی، جە (120) لاپەڕێنە، ساڵەو (2713) کوردی جە چاپخانەو یەکیەتی نووسەرانی کورد لەق و کەرکووکی چاپ و پەخش کریانەوە. ئی کتێبە زادەو ئەوەڵین تەجروبە و شێوازە و تاکی ئی شاعێرینە جە حەوزەو شێعرەو ئارۆ هۆرامی کە بێ گومان فرەێی چا دەقا جیاواز و سەرکەوتێنێ و تاوۆ دەنگێتەر بۆ جە جمەو شێعرەو ئارۆ هۆرامییەنە کە وەشبەختانە کاردانەوە و هیچ شاعێرێتەریچش نەکەوتەن سەر. داخەکەم کتێبوو «تەرح جمەو شێعرەو هۆرامی جە...» کە بەشێوەش سەروو شێعرەو ئارۆ هۆرامین، زووتەر ئامان بەر و بێبەشا چی شێعرا. زوانی ئەدَایی کاک نامێقی «هۆرامی»ن ئا چەمەڕاییە کرێی کە زووتەر دەسش پنە کەردە بیێ، بەڵام ئیسەیچ دێر نیا پەی ئاردەیرە دەقێ عالتەرێ، چونکای ئێمە نیازی سەردەمیانەما هەن پی جۆرە دەقا هەن.
«پژگیا» دەفتەرە شێعرێ «غنایی، عاشقانە»ن کە «عەشق» بییەن گرێبەسوو شیلەو جوانخاسی ئی شێعرا. ئەڵبەت جە بڕە شێعرێنە ئی خسڵەتە کەم رەنگا. بەڵام چنی ئینەیە «عەشق» و «شێعر» و «شاعێر»، یەرێ توخمێ «ئینسانی»ێنێ کە حوزوورێ ڤەرەچەم و شۆنگیرشا هەن پێوە جە ئاردەیرە دەقەکانە. ئی شۆنگیرییە بییەن هۆکار و ئانەیە کە مەودا جە شێعرەکێشەنە کەم بۆوە و فرە زوو زەمینە وەش کەرۆ پەی کێشتەی سەرەنجەو وەردەنگی.


 
ادامه مطلب
کولسووم عوسمانپوور و شێعری ئێستای کوردی هۆرامی*
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : سه شنبه 9 مهر1392 موضوع : كوردي(ره‌خنه و ليكولينه‌وه)
کولسووم عوسمانپوور و
شێعری ئێستای کوردی هۆرامی* 

  شێعری ئەمڕۆی هۆرامی ئەگەرچی دێر، ماوەی چوار دەهەیە ئاهەنگی  گۆڕانکاری لە تەشکو و هەر وەها ناوەڕۆکدا سازکردوە و چەند قۆناغێ کورتی بڕیوە و تا رادەێی بووگەسە خاوەنی ناسنامەی خۆی. لە کتێبی «تەرح، جریان شناسی شعر هورامی ...» باسم لە رەوتی شیعری هورامی لە سە‌رتاوە تا بە ئیسە کردوە لێرەدا بە شێوەیەکی کورت ئاماژە ئەدەمە رولی شێعری خانم «کولسوم عوسمانپوور» لەو پڕۆسە شێعرییەدا کە لە ئاستی خۆیاندا ئەزموونێکیترە بۆ شێعری ئەمڕۆی هۆرامی.
 رەوتی شێعری ئەمروی هورامی چەند مینی قۆناغ دەگرێتە خۆی کە هەر کام لەویتر دەهەیەک مەودای زەمەنییان هەیە. بە تێکڕا دەتوانین بڵێین شێعری هۆرامی دوای رێساگورێزی «ئێرو دڵی لە عوسمان محە‌مەد هورامی لە 1970 ز» -هەر چەند دەقەشێعرمان کەمە- نیشانەی ئەوەیە ئەم رەوتە دەستی پێکردوە، هەرکامیش بۆن و بەرامەی شێوازی تایبەتی خۆیان هەیە کە دەکرێ لە ئاستی خۆیاندا بە تەجروبانێکی جیاوازتر لە یەک بە هەژمار بێتن.


 
ادامه مطلب
درآمدي بر سير تاريخي زبان و شعر كُردي هورامي از ابتدا تا كنون/ بخش دوم...عادل محمدپور
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : شنبه 6 مهر1392 موضوع : فارسي(نقد و تحقيق)

درآمدي بر سير تاريخي زبان و شعر كُردي هورامي از ابتدا تا كنون/ بخش دوم

 ب) هورامي پس از اسلام؛ داراي هفت جريان(دوره) شعر بوده‌است.  

به ترتيب زير:

دوره اول:  اولين شعر هجايي هورامي و...  (از اوايل حمله اعراب به ايران)

دوره دوم: جريان شعر يارسان و فهلويات اورامن؛ صبغه‌ي آييني- ادبي شعر هجاييِ هورامي (از نيمه دوم قرن 2 تا قرن 11ه. ق)

د

درآمدي بر سير تاريخي زبان و شعر كُردي هورامي از ابتدا تا كنون/ بخش دوم

 ب) هورامي پس از اسلام؛ داراي هفت جريان(دوره) شعر بوده‌است.  

به ترتيب زير:

دوره اول:  اولين شعر هجايي هورامي و...  (از اوايل حمله اعراب به ايران)

دوره دوم: جريان شعر يارسان و فهلويات اورامن؛ صبغه‌ي آييني- ادبي شعر هجاييِ هورامي (از نيمه دوم قرن 2 تا قرن 11ه. ق)

دوره سوم:  بيساراني؛ نمود خلاقيت‌‌، ريتم و انسجام شعر هجايي هورامي (11 تا 12ه.ق)

دوره چهارم: صيدي هورامي؛ تداوم و  تنوع در ساخت و صورت شعر هورامي( 13ه.ق)

دوره پنجم: مولوي تاوه‌گُزي؛ تلفيق و انسجام در فُرم و محتوي(قرن 13 و 14ه.ق)

دوره ششم: دوره بعد از مولوي، شاعران تالي و تابع مولوي(قرن 14 و بعد)

دوره هفتم: جريان تحول و دگرگوني در ساخت، صورت و محتواي شعر هورامي

وره سوم:  بيساراني؛ نمود خلاقيت‌‌، ريتم و انسجام شعر هجايي هورامي (11 تا 12ه.ق)

دوره چهارم: صيدي هورامي؛ تداوم و  تنوع در ساخت و صورت شعر هورامي( 13ه.ق)

دوره پنجم: مولوي تاوه‌گُزي؛ تلفيق و انسجام در فُرم و محتوي(قرن 13 و 14ه.ق)

دوره ششم: دوره بعد از مولوي، شاعران تالي و تابع مولوي(قرن 14 و بعد)

دوره هفتم: جريان تحول و دگرگوني در ساخت، صورت و محتواي شعر هورامي


 
ادامه مطلب
درآمدي بر سير تاريخي زبان و شعر كُردي هورامي از ابتدا تا كنون/ بخش اول *
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : دوشنبه 1 مهر1392 موضوع : فارسي(نقد و تحقيق)

درآمدي بر سير تاريخي زبان و شعر كُردي هورامي از ابتدا تا كنون/  بخش اول *

چكيده: تاريخ شعر كلاسيك هورامي به طور عمده به دو دوره قبل از اسلام و بعد از اسلام تقسيم مي‌شود. بر اساس تأثيرگذاري شاعران شاخص و صاحب سبك بعد از اسلام خود داراي هفت دوره است هر كدام با ويژگي‌ها و مؤلفه‌هاي خاص خود بحث به ميان آمده است.

واژه‌هاي كليدي: زبان و شعر كُردي هورامي، قبل از اسلام، بعد از اسلام، هرمزگان، يارسان، ماريفه‌ت، پيرشاليار، شعر امروز هورامي و...

 مقدمه: قبل از اسلام متن و يا سندي مشخص در دست نيست تا بتوان به ماده زبان و شعر هورامي استناد و يا احتجاج كرد؛ اما بنا به وجود مجموعه‌اي از عناصر واژگاني به جا مانده در متون زبان‌هاي قديم: (اوستا،  فُرس قديم، پهلوي شمالي، ميانه و...) كه با زبان كُردي هورامي اشتراك لفظي و محتوايي دارند؛ مي‌توان اين زبان را هم‌ريشه و هم‌تبار اين گونه زبان‌ها دانست. برخي متون موجود در اوايل اسلام نيز مبين و دلالت‌گر صورت تحول يافته «زبان و شعر هورامي» بعد از اسلام است، ولي با توجه به عدم انطباق و يا فقد سنخيت آن با ظهور دين اسلام و انتساب مجوس بودن(گاور) به آن‌ها،  بعداً اين دو مقوله تحريف و به شكل ديگري درآمده و از آن هنگام به بعد تحت نام «گوران»معروف شده‌است. بايد گفت گوران وجه خصوص از وجه عموم سَرَيان و جريان زبان و شعر هورامي است و اين اصطلاح براي مدلولات كلي، آييني و انتزاعي به كار گرفته شده است و در برهه‌ا‌ي از زمان خاص از برخورد دو فرهنگ متفاوت(اسلام و زردشتي) به وجود آمده و به سر زبان‌ها افتاده است؛ بنا براين در طرح مباحث تئوريكي زبان و ادب هورامي درست به نظر نمي‌رسد.

هر چند در مستندات تاريخي از عنوان زبان كُردي هورامي ياد نشده ولي متون «شعر» آن در طول(14 قرن) متمادي، مي‌تواند تبلور تاريخ زبان، فرهنگ و ادبيات هورامي باشد. «هورمزگان، شعر آييني يارسان، ملحوناتِ فَهلويات، چامه‌هاي بيساراني، صيدي، مولوي، احمد بَگ كوماسي» و حضور صدها دواوين شعر ديگر هورامي‌ از نيمه قرن دوم تا  عصر حاضر مصاديقي براي چنين ديدگاهي است.

زبان و ادب كُردي هورامي چند سده پيشتر از «خاندان اردلان»[1] هم نشانه‌هايي از حيات متداوم و صيرورت زماني داشت، اما در زمان آنان به شيوه رسمي مطرح و به عنوان زبان «ادبي- ديواني» اهميت ويژه‌ پيدا كرد. لاجرم با چنين ظرفيت‌هايي مي‌زيبد با متدولوژي خاص خود، تحليل و بررسي شود. با ويژگي‌هاي منحصر به فرد كه دارد و نيز علي‌رغم اشتراكات تاريخي با زبان فارسي و ديگر گويش‌هاي كُردي؛ دوره‌بندي نمودن آن بر اساس سبك‌هاي رايج «دوره‌اي-جغرافيايي» شعر فارسيِ(خراساني، عراقي، هندي، بازگشت و ...) به لحاظ روش‌شناسي چندان مناسب به نظر نمي‌رسد. زيرا اين سبك‌ها هر كدام محصول تعامل مراكز ادبي دربارها و برآيند شرائط و اوضاع سياسي، اجتماعي و ادبيِ زمان و مكان خود بوده‌اند. خراساني در مشرق و عراقي در مركز ايران در چنين فضايي به نشو و نما پرداخته‌ و شاعراني مثل رودكي، فردوسي، عنصري، سعدي، حافظ و ... در آن‌ها به رشد و بالندگي رسيده‌اند.


 
ادامه مطلب
سه‌ركه‌وتن بو دوكتوراي تربيت بدني زانكو تاران له لايه‌ن كچه‌كه‌م (شادان محمدپور، چيا)
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : شنبه 16 شهریور1392 موضوع :
سينه مكن گر گهر آري به دست

بهتر از آن جوي كه در سينه هست       (نظامي گنجه‌اي)

  پيشتر هه‌واليكي دلخوشكه‌ر و سه‌وكه‌وتوو ئاميزم به دوستان و هاورييان راگه‌ياند؛ ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌ بوو كه خوم و خانه‌واده‌م له به‌رواري (3) ي ريبه‌نداني سالي (1391) ك.ه به‌شداري كوري دفاعيه‌ي كچه خنجيلانه‌كه‌م (شادان محمدپور) له تزي كارشناسي ئه‌رشه‌د(فوق ليسانس) رشته‌ي (آسيب شناسي ورزشي و...)ي زانكوي (تاران) كرد كه به خوشحالييه‌وه سه‌ركه‌وتنيكي كه‌م وينه‌ي توماركرد، له لايه‌ن ليژنه‌ي بالا و هه‌لسه‌نگاندنه‌وه(هيئت داوران و استادان راهنما و مشاور) نمره‌ي (20)ي وه‌رگرت و له هه‌مان سالدا له ئازمووني سه‌رتاسه‌ري (دكتراي تخصصي نيمه متمركز) به‌شداري كرد و بوو به نه‌فه‌ري (14) ولات؛ دوايي له قوناغي دوه‌مدا له سي زانكو(تاران، اصفهان و گيلان)؛ (مصاحبه‌)يان ليگرت؛ خوشبه‌ختانه هه‌ر ئيستا له تارانه‌وه پيوه‌ندي ته‌له‌فووني گرت كه له (زانكوي تاران) له هه‌مان رشته‌ي(آسيب شناسي وررزشي و حركات اصلاحي) وه‌رگيراوه. ئه‌م هه‌واله بوو به هوي دلخوشي خانه‌واده‌ و هه‌موو دوستان و ئاشنايان. له ناخي دله‌وه، پر به دل پيروزبايي ئاراسته ئه‌كه‌م و هيوادارم بتواني به سه‌ركه‌وتوويي ئه‌م قوناغه‌ش تيپه‌ريني و له داهاتوودا وه‌ك (ماموستاي زانكو) خزمه‌تي شايان و بزاوتوو بكات به خويندكاران له پيناو گه‌شه‌ي باري ئاكاديمي و زانستي گه‌ل و نيشتمان...

نگاره: ‏سينه مكن گر گهر آري به دست
بهتر از آن جوي كه در سينه هست      (نظامي گنجه‌اي)

هه‌ر له‌م لاپه‌ره‌دا پيشتر هه‌واليكي دلخوشكه‌ر و سه‌وكه‌وتوو ئاميزم به دوستان و هاورييان راگه‌ياند؛ ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌ بوو كه خوم و خانه‌واده‌م له به‌رواري (3) ي ريبه‌نداني سالي (1391) ك.ه به‌شداري كوري دفاعيه‌ي كچه خنجيلانه‌كه‌م (شادان محمدپور) له تزي كارشناسي ئه‌رشه‌د(فوق ليسانس) رشته‌ي (آسيب شناسي ورزشي و...)ي زانكوي (تاران) كرد كه به خوشحالييه‌وه سه‌ركه‌وتنيكي كه‌م وينه‌ي توماركرد، له لايه‌ن ليژنه‌ي بالا و هه‌لسه‌نگاندنه‌وه(هيئت داوران و استادان راهنما و مشاور) نمره‌ي (20)ي وه‌رگرت و له هه‌مان سالدا له ئازمووني سه‌رتاسه‌ري (دكتراي تخصصي نيمه متمركز) به‌شداري كرد و بوو به نه‌فه‌ري (14) ولات؛ دوايي له قوناغي دوه‌مدا له سي زانكو(تاران، اصفهان و گيلان)؛ (مصاحبه‌)يان ليگرت؛ خوشبه‌ختانه هه‌ر ئيستا له تارانه‌وه پيوه‌ندي ته‌له‌فووني گرت كه له (زانكوي تاران) له هه‌مان رشته‌ي(آسيب شناسي وررزشي و حركات اصلاحي) وه‌رگيراوه. ئه‌م هه‌واله بوو به هوي دلخوشي خانه‌واده‌ و هه‌موو دوستان و ئاشنايان. له ناخي دله‌وه، پر به دل پيروزبايي ئاراسته ئه‌كه‌م و هيوادارم بتواني به سه‌ركه‌وتوويي ئه‌م قوناغه‌ش تيپه‌ريني و له داهاتوودا وه‌ك (ماموستاي زانكو) خزمه‌تي شايان و بزاوتوو بكات به خويندكاران له پيناو گه‌شه‌ي باري ئاكاديمي و زانستي گه‌ل و نيشتمان...‏


 
آثار نويسنده
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : جمعه 15 شهریور1392 موضوع : آثار تحقيقي نويسنده(كتيب)
     

الف) كتاب‌هاي منتشر شده:

1- سرود خزان، تحليل انتقادي-سبك شناسي اشعار بيساراني/ فارسي، 1381ه.ش

2-             شه‌به‌نگي زواني كوردي هورامي له گاساكان تا...،تاريخي-زبان شناسي، سليمانيه چاپخانه بابان، 2008 م / كُردي

3- تيروانينيكي نوي بو هيرمنوتيك و رافه‌ي ئه‌ده‌بي، ترجمه از فارسي به كُردي، ناشر مؤسسه چاپ و نشر سليماني، 2009 م

3-              سوزي ليريكا له ئه‌زمووني شيعري كورديدا، نقد و بررسي تئوريكيِ شعر كوردي، ناشر احسان،

1388 ه.ش / كُردي

4-                  ره‌نگاله؛ مجموعه مقالات تحقيقي، تئوريكي و... (كُردي سوراني و هورامي)            

ب)آماده‌ي چاپ:

1- مطبوعات كُردي و بازشناسي ساختاري آن‌ها (بيبلوگرافي نشريات كُردي)/فارسي

2=فرهنگ مردم هورامان/ فارسي             

 



 
ادامه مطلب
جەلیل عەباسی(قه‌قنه‌س) و شێعرەو ئارۆ هۆرامی
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : سه شنبه 12 شهریور1392 موضوع : كوردي(ره‌خنه و ليكولينه‌وه)
جەلیل عەباسی و شێعرەو ئارۆ هۆرامی

بە پێچەوانەو شێعرەو کلاسیکیما کە داراو شوناسێوە و نێزامێ ئەدەبی تایبەت بە وێش بییەن، شێعرەو ئارۆ هۆرامی بە پێچەوانەو شێعرەو یاگەکاتەری، قوتارا چی مادە جەوهەرییە. چوونکای بنەماکاو جوانخاسیش جە لاو کەس یان کەسانێ سەرو دەرک بە وەرپەرسی ئەنەفاڕیای شێعرێ، تێۆری پەردازی نەکریان. ئی رەوتە ئیسە هەن جە شۆنگاو کاریگەری شەپۆلەکا شێعرەو ئارۆ سۆرانی و جەریانە ئەدەبییەکا دەورووبەری کاردانەوە و هێزش ورگێرتەن و سەرش وردان و ئیسە نیشتەن گاگۆڵکی. چنی ئینەیە ئی پڕۆسە چن قۆناغێ وردیکلانێش تێپەڕ کەردێنێ کە وەڵتەر سەروو بڕێشا باسما کەردَەن و چێگەنە ئیشارەێی کوڵ مدَەو بە نەقشوو کاک جەلیل عەباسی(قەقنەس) جە ئاردەیرە ئی پڕۆسە شێعرێ. کاک جەلیل دماو «رێساگورێزی» یۆ چا شاعێرانە کە پەی هەوەڵین جاری جە دەهەو (60)ی ک.ر جە حەوزەو شێعرەو ئارۆ هۆرامی دەقە شێعرش ئاردەنەرە.

سەرەتاو دهەو (60ی کۆچی-روجیاری)، قۆناغێتەرا پەی ئەنەفارَیای «تەشک و مەژگە»و شێعرەو هۆرامی. چی مەودَا زەمانیەنە، شێعرەو ئێمە لوا دلێ فەزاێی جیاوازتەر جە ویەردَەی. سالەو (1360)ی روجیاری جەلیل عەباسی«قەقنەس» شێعرەو «سزاو ئەنەیاوای، سزای تێنەگەیشتن»ش ڤاتە، کە تیکە شێعرێ «سەمبولیک-وێنەدار»ەنە و پەی ئا مەودا زەمانییە جە هۆرامییەنە فرە جیاواز مێنە وەرەچەم و هەنگامێ تەرەنە پەی نزیک بییەیۆ جە فەزاو «حێسی-ئیدراکی» شێعرەو ئارۆی و فاسڵە گێرتەی جە قۆناخەو «رێساگورێزی» ئێروو دڵی. بە ڤاتەو شاعێری ئی شێعرێ جە رادیۆ مەریوان ڤنێینەوە و جە مەجەلەو «اێحاب انقلاب» و «ئاوێنە»نە چاپە کریێنە. ئینەیچ نموونە شێعرەو کاک جەلیلی:


 
ادامه مطلب
رەوف مەحمودپوور و شێعری هاوچەرخی هۆرامی و تەجروبەی «شێعر بۆ شێعر»
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : شنبه 9 شهریور1392 موضوع : كوردي(ره‌خنه و ليكولينه‌وه)
ەوف مەحمودپوور و شێعری هاوچەرخی هۆرامی و
 تەجروبەی «شێعر بۆ شێعر»

  شێعری ئەمڕۆی هۆرامی ئەگەرچی دێر، ماوەی چوار دەهەیە ئاهەنگی  گۆڕانکاری لە تەشکو و هەر وەها ناوەڕۆکدا سازکردوە و چەند قۆناغێ کورتی بڕیوە و تا رادەێی بووگەسە خاوەنی ناسنامەی خۆی. لە کتێبی «تەرح، جریان شناسی شعر هورامی ...» باسم لە رەوتی شیعری هورامی لە سە‌رتاوە تا بە ئیسە کردوە لێرەدا بە شێوەیەکی کورت تەنیا ئاماژە ئەدەمە رولی شێعری کاک «رەوف مەحموودپوور» لەو پڕۆسە شێعرییەدا کە تەجرۆبانێکی تازەتر و ئاوانگاردتری لە «ژێر خان و سەرخان، فۆڕم و ناوەڕۆک»ی شێعری ئەمڕۆی هۆرامیدا رەخساندوە و شێعری ئێستاری هۆرامی بە‌رەو ڕوانین و ئاسۆیەکی روناکتر لە داهێنان و دانوساندنی هونەریدا پەلکێش کردوە.
با ئەوە بدرکێنم شێعری ئەمر‌وی هۆرامی چەند قۆناغی لە ئاستی خۆیدا بڕیوە کە هەر کام لە یەکتردا دەهەیەک مەودای زەمانییان هەیە و هەرکام خاوەن تایبەتمەندی خۆیانن. بە تێکڕا دەتوانین بڵێین شێعری هۆرامی – دوای رێساگورێزی عوسمان محەمەد هۆرامی، ئەویش بە قۆستنەوە و کاریگەری لە رێفۆڕمکاری مامۆسا«گۆران» و تەنیا بەزاندنی ژمارەی بڕگەکان لە دۆخی(5+5)-، چووەتە نێو فەزایەکی تازەتر و ئەمڕۆژیانەتروە. (بۆ زانیاری زۆرتر بڕواننە کتێبی تەرح ...)


 
ادامه مطلب
ئاخێزگەی جوگرافیایی-مێژووی زوانی کوردی و پێوەندی ئەندامی هۆرامی-زازایی و ئازەری کۆن
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : یکشنبه 3 شهریور1392 موضوع : كوردي(ره‌خنه و ليكولينه‌وه)
ئاخێزگەی جوگرافیایی-مێژووی  زوانی کوردی و
پێوەندی ئەندامی هۆرامی-زازایی
و ئازەری کۆن

لە پانتای دابەشکردنی جوغرافیای زوانی یەکگرتووی هەر نەتەوەیەکدا، کە پێکهاتەیەکە لە هەندێ زار و شێوەزار؛ جەماوەر بە یەک چەشن و یەک شێواز پەیڤین ناکەن، لە ناو توێژە جۆراوجۆرەکانی شەقام و گلێرگە، تەنانەت نێوان: تاکەکانی جڤێنگە و خێزانەکانیشدا، بە پێی رووکردی سۆسیایی و چەشنی دیا و روانین بۆ ئاسۆکان، لە واچەکانی خۆیاندا، ئەم جیاوازییە، لە ئاستی دەنگ، رواڵەت، لێکدراوی توخمەکان و باری کاربردی زوان و مانادا، دێننە سەر کردە و پراکتیزە کرن.

پلات فۆڕمی زوانی کوردیش لەم رێسا زوانیە جیاواز نییە. وەک زوانێکی زیندوو و ئەکتیو و مێژینەمەند و یاگە و پێگەدار، خاوەنی بێچمی رەچەڵەک و هەرێمی تایبەت بەخۆیەتی. لە بەر رۆشنایی پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکانیدا، دەبێ بگاتە دوو ئەنجام:
یەکەم: ناسینی ئاخێزگەی سەرهەڵدانی (جوغرافیای شێوەزوانەکان)؛ کە ئەویش پەیوەستە بە چەشنی کارکردی تایبەتی کۆمەڵایەتی و سۆسیایی زوان و تەشەنەی لە دەڤەرەکاندا.
دووەم: کەشف و پێناسەی رۆگەی (مێژوویی زوان)، بە هاتنە ڤەشانی رەوەندی گۆڕانکاری واچەکان و توخمەکان لە رەوتی مەودا زەمەنیەکاندا.
لە نێوان کۆی شێوەزوانەکانی کوردیدا، هیچ کە جیاوازی فۆنۆتیکی و سینتاکسی(را زوان، رێزمان) و سیمانتیکی(ماناناسی) لە فۆڕماسیۆنی زواندا دەبینرێ؛ لە بن لقەکانی دیالێکتەکانیشدا ئەم ناتەبایی و ناهەمسەنگییە هەست پێدەکرێ. بۆ نموونە لە هۆرامیدا، کە خۆی پاژێکە لە شێوەزوانی گۆران، ئەم جیاوازییە گوند بە گوند هەست پێدەکرێ. ئەگەر لە گوندی (دزڵی)ییەوە بەرەو هۆرامانی تەخت و لهۆن و پاوە و … رێکەویت، دەرکەوتی جیاوازی شێوەی وتنەوەی واچەکان، دێنە هەست پێکرن. یانێ بە پێی مێژینەی دەڤەرەکان و هەڵسووکەوتی کۆمەڵایەتی، چەشنی دیای(روانین)، کارکردی دەنگەکان و توخمەکان و شێوەی پەیلوای و دەربڕینی واچەرەکان(بێژەرەکان)، دەگۆڕرێ. بۆ نموونە: ئاخێزگەی(مەخرەج)دەنگی(و، w) کە لە (دزڵی) و هەندێ شوێنیتر گۆی پێدەکرێ لە تەخت و دەورووبەر و لهۆن(دزاوەر و نۆتشە) و هەندێ توخمی زوانی پاوە، بە (ڤ،v) دەگۆڕدرێ، واتە: تەشکی کۆنتر بە خۆیەوە دەگرێت، بە قەولی زوانەوان، ئارکائیزە دەکرێ. بۆ نموونە: لە چاوگی لوای، liway (لە دزڵی و دەرەکێ و دەمەیەو و … لوە، liwe)یە، لە(دزاوەر و نۆتشە و …لڤە، live)یە، یانێ فۆنێمی »لێوی« (و، w) هەرچی بەرەو شوێنی کۆنتری هۆرامان دەڕۆین بە واچی »لێوی-دانی« (ڤ، v) کە دەنگێکی پاشماوەی ئاڤێستایە، دەگۆڕدرێ ئەمە فاکتێکە بۆ ئەوەی ئەم ناوچانە بە ناوەندی سەرهەڵدانی جوگرافی ئەو توخمانە بزانین، پاشان بۆ دەڤەرەکانیتر تەشەنەیان کردووە یان ئاڵ و گۆڕ بە سەریاندا هاتووە.


 
ادامه مطلب
شيركو بيكه‌س هيماي ئه‌وين و شيعر و نيشتمان... يادي زيندوو و هه‌تا هه‌تايي
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : سه شنبه 15 مرداد1392 موضوع : كوردي(ره‌خنه و ليكولينه‌وه)
كه ره‌شه‌با ريي پيگرتي ببه به شاخ

كه شاخ هات به پيريته‌وه ببه به باخ

ئه‌م قسه‌م له روژنامه‌ي داربه‌روويه‌ك خوينده‌وه....

رشته‌يه‌ك په‌ند و قسه‌ي نه‌سته‌ق ئه‌مرو كه سه‌رچاوه‌يان له خوين و دووكه‌ل و هه‌ره‌سدا هه‌لقوليوه...


 
ادامه مطلب
يك صيدي و يك ديوان؛ تنوع و تداوم در شعر هورامي (بخش دوم)
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : دوشنبه 7 مرداد1392 موضوع :

يك صيدي و يك ديوان

تنوع و تداوم در شعر هورامي

(بخش دوم)

 توصيف رويه زباني و

موسيقي بيروني اشعار صيدي

صيدي در آفرينشِ ديوانِ اشعارِ غناييِ خود- كه تعداد ابيات موجود در اين ديوان تقريباً به (1034) مي‌رسد- با سه زبانِ متفاوت طبع‌آزمايي نموده است:

الف: زبان كُردي هورامي؛ زبان بالقوه، مادري، توانشي-آفرينشي

ب: زبان فارسي؛ زبانِ نامادري، رسمي و ادبيِ غالب عصر

ج: زبان عربي؛ زبانِ نامادري، غير رسميِ غالب، ادبي، دينيِ و عاريتي

در برخورد با اين سه زبان و آفرينش چامه‌‌هاي شعري، اين شاعر رويْ كردها و كنش‌هاي هُنري متفاوتي داشته‌است. بر خلاف بيساراني و مولوي كه بيشتر سرايش آن ها اسلوب هجايي بوده، او در اشعارش با روي آوردن به تنوع موسيقيِ بيروني به سه وزنِ متفاوت دست يازيده است:

1-       وزن اصيلِ كُرديِ هجاييِ ده سيلابي

2-       ملحوناتِ فَهلوي(هورامي/ اورامَن)

3-       وزن عَروضيِ عربي


 
ادامه مطلب
يك صيدي و يك ديوان تنوع و تداوم در شعر هورامي (بخش اول)
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : دوشنبه 7 مرداد1392 موضوع : فارسي(نقد و تحقيق)

يك صيدي و يك ديوان؛ تنوع و تداوم در شعر هورامي

بخش اول

صيدي از شاعران سرآمد و از اضلاع توانمند شعر كلاسيك هورامي-پس از بيساراني و مولوي است. نامش سيد محمد صادق پسر سيد علي(918/850 هجري به دنيا آمده در روستاي رزاب! يا سيد(مُلا) محمد سليمان پسر حاج سيد محمود ...(1265/1199 ه.ق)، به دنيا آمده در خانگاه پاوه![1]- متخلص به (صيدي)[2] هورامي- مي‌باشد. صاحبان كتب تاريخ ادبيات و تذكره‌ها، صيدي را دو پاره كرد‌ه‌اند. به تحقيق هنوز چگونگي زندگي وسيرتاريخي زبان و ساختار شعر اين شاعر به درستي روشن نشده، كماكان شخصيت ادبي او در هاله‌اي از ابهام باقي مانده است. به تعداد انگشتان يك دست و شايد كمتر مقالاتي در باره زندگي و شعر او نگاشته و يا اظهار نظر هايي كرده شده؛ بيشتر اين آراء به جاي كنكاش در ژرف ساخت متن او با ديدگاه‌هاي متناقض و گاه فاقد وجاهتِ علمي و اسنادي، تنها اهتمام به حدس و گمانه‌زني، شخصيت شعري او را مه‌آلود نموده‌اند. البته به ندرت مقاله يا مقاله‌هايي مي توان يافت كه در صدد شناخت اشعار صيدي برآمده‌اند؛ اما بيشتر آن‌ها در سطحي نبوده كه بتوانند گرهي از قابليت‌ها، ظرايف اقليمِ زباني و منظومه ادبي و فكريِ اين شاعر قلندرآسا و رند مسلك هورامي را بگشايند.

در برخي از اين منابع[3] به جاي تحقيق علمي در متن موجود، بيشتر به سليقه و ذوق شخصي-ادبي و استناد به روايت‌هاي غير تحقيقي تذكره ‌نويسان پيش از خود متوسل شده‌اند. شخصيت يگانه‌ي اين شاعر را دو پاره و گاه سه پاره[4] جلوه داده و قطبِ روشنِ ساحَتِ وجودي او را به قطبِ خاكستري و گاه تاريك مبدل ساخته‌اند. انرژيِ حاصل از اين نوشته ها، به جاي غور و تدقيق در شبكه زباني، فكري، ادبي و زيباشناختي، صرف بحث تكراري و قديمي دوگانگي شخصيت او و سال و ماه روزِ بيوگرافي او شده- چون كاري دشوار بوده- و از پرداختن به مبانيِ جمال شناختيِ متنِ او فرو مانده‌اند. ديدگاه‌هاي آنان صرفاً بر اساس دو ساحَت متفاوت زباني او استوار بوده و به اين فرضيه رسيده‌اندكه «اشعارِ او از دو متن قديم(زبان كُهن) و جديد(زبان تازه)، تشكيل شده، چامه‌هاي قديمي متعلق به صيدي اول(918/850 هجري!!؟) و شعرهاي جديد متعلق به صيدي دوم(1265/1199 هجري!!؟) است» بالنتيجه: شخصيت ادبي اين شاعر رند، كثرت‌طلب و تنوع‌گراي ادبي و شاهكار او را دوپاره كرده‌ و حتي متهم به سرقت ادبي نموده‌اند. صيدي اول(خالق چامه هاي قديم) و صيدي دوم(با چامه هاي جديد)[5].


 
ادامه مطلب
ئاگاداري كوري رةخنه و ليكولينةوهةي شيعر و ئةدةبي كوردي
نویسنده : عادل محمدپور adel mohammadpour تاریخ : یکشنبه 16 تیر1392 موضوع :
ئاگاداری
لايه‌نگران و هوگراني شيعر و ئه‌د‌بي كوردي ئاگادار ئه‌كه‌ينه‌وه
كوري شيكاري-رةخنه‌يي(يك ماه يك نويسنده کرماشان) ئیوارەکۆرێکی (تخصصي) رەخنە و لیکۆڵینەوە لە بواری شێعر و ئەدەبی هورامی، خوێندنەوەیەکی لێکۆڵینەوە و رەخنەڤانی بۆ کتیبی: (رەچەڵەکناسی شێعری کوردی هورامی لە سەرەتاوە تا بە ئیسە، جریان شناسی شعر کردی هورامی از اغاز تا بە امروز) لە نووسینی (عادل محمدپور) بەڕێوە ئەبات. هاتن بۆ هەموانە...
کات: برواری (2/5/92)، چوارشەمە سعات (4 تا 7) ، شوێن: کرماشان، میدان جلیلی،دانشگاە فرهنگ و هنر


 

.:: This Themplate By : Theme-Designer.Com ::.

 

 

 
آخرين عناوين مطالب
» چندَ پەیلوایێ فرە کوڵ سەروو بەیانییەکا شێعرێ هۆرامیێ ...
» خوێندنەوەی شێعری کوردی پاش نالی-پاش مەولەوی و بەراوردکاریەک
» چن کوڵە سەرنجێ سەرو شيوه‌و به‌كاربه‌رده‌ي «گۆران - هۆرامی» جه باسه ئه‌ده‌بي-تيئوريكييه‌كانه
» دانلود كتاب «طرح» ، جريان شناسي شعر كُردي هورامي از ابتدا تا كنون، عادل محمدپور
» روانینێک بۆ جیهانی‌بوون، رۆژنامەنووسی و قەیرانی دەسەڵات
» وەڵام بۆ رەخنەکەی کاک کەیهان عەزیزی «کتێبێکی تازە لە پێناو مێژووی ئەدەبی هەورامان»
» ره‌خنه‌ي كاك كه‌يهان عه‌زيزي له سه‌ر كتيبي:(طرح...)، هه‌فته نامه‌ي سيروان، ژماره: 754-753/ 13 و 20 ر
» سه‌رنجي كولي جوانخاسيانه(جمال شناسي) سه‌روو ده‌فته‌ره شيعر و «پژگيا»ي ناميق هورامي
» کولسووم عوسمانپوور و شێعری ئێستای کوردی هۆرامی*
» درآمدي بر سير تاريخي زبان و شعر كُردي هورامي از ابتدا تا كنون/ بخش دوم...عادل محمدپور
» درآمدي بر سير تاريخي زبان و شعر كُردي هورامي از ابتدا تا كنون/ بخش اول *
» سه‌ركه‌وتن بو دوكتوراي تربيت بدني زانكو تاران له لايه‌ن كچه‌كه‌م (شادان محمدپور، چيا)
» آثار نويسنده
» جەلیل عەباسی(قه‌قنه‌س) و شێعرەو ئارۆ هۆرامی
» رەوف مەحمودپوور و شێعری هاوچەرخی هۆرامی و تەجروبەی «شێعر بۆ شێعر»
» ئاخێزگەی جوگرافیایی-مێژووی زوانی کوردی و پێوەندی ئەندامی هۆرامی-زازایی و ئازەری کۆن
» شيركو بيكه‌س هيماي ئه‌وين و شيعر و نيشتمان... يادي زيندوو و هه‌تا هه‌تايي
» يك صيدي و يك ديوان؛ تنوع و تداوم در شعر هورامي (بخش دوم)
» يك صيدي و يك ديوان تنوع و تداوم در شعر هورامي (بخش اول)
» ئاگاداري كوري رةخنه و ليكولينةوهةي شيعر و ئةدةبي كوردي
» زواني ئه‌داييما فره شيرينا با فره‌ته‌ر سه‌رش بنويسمي و بوانميوه...
» ئاماژەیەکی خێرا بە کارکردی زمانی شێعر و دەرخستنی وردەکارییەکی ئەدەبیی لە نالی شاره‌زووري
» چاپ و بلاوبوونه‌وه‌ي كتيبي "طرح- جريان شناسي شعر كوردي هورامي از ابتدا تا به امروز"
» مەولانا خالێد، هێمای شەیدایی و لە خۆبایی‌بوون
» ديمانه له گةل روژنامه‌ي «كوردستاني نوي» ژماره (92/2/6-24/4/2013) په‌نج شه‌مه مانگي گولاني 1392
» بنەماکانی ماننەوەیی و جوان‌خاسیی زوان و شێعری کوردی هۆرامی
» ئاماژەیەکی خێرا بە کارکردی زمانی شێعر و دەرخستنی وردەکارییەکی ئەدەبیی لە نالی
» ژماره نويي زريبار-فايل نالي (80-79) زستاني 91 بلاوكرايه‌وه/شماره‌و تازه‌و زريباري په‌خشكرياوه...
»
» رو [iجه‌هاني«زواني ئه‌دايي» جه گرد ئينساني پيروز بو...

تمام حقوق اين وبلاگ و مطالب آن متعلق به peyliway(په‌يلواي) مي باشد.

 



قالب وبلاگ

هاست لينوكس

مرجع راهنمای وبلاگ نویسان

سفارش طراحی اختصاصی قالب وب سايت و قالب وبلاگ

طراحي وب