بو ئاگاداري خوينه‌ران و هوگراني هيژاي زوان و ئه‌ده‌بياتي كوردي: كتيبي "طرح- جريان شناسي شعر هورامي از ابتدا تا به امروز" له "عادل محمدپور" ( به زواني فارسي،  نه‌شري ئيحسان، تاران، . جوزه‌رداني 1392 ك.ه) گه‌يشته چاپ. ناواخني ئه‌م كتيبه ئه‌م به‌شانه ده‌گريته خوي:

    

مەولانا خالێد، هێمای شەیدایی و لە خۆبایی‌بوون

هەڵوێستەیەکی مێژوویی:

شەبەنگی بیرۆکەی عارف و بیرمەندی مەزنی مەنهەجی رێگای حەقێقەت، مولانا خالد شارەزوری (1242ـ 1193 ک/ 1840-1789ز)، هاوکات بووە لە گەڵ ئاوابوونی دەسەڵاتی کەریم خانی زەندی بە ڕەچەڵەک کورد(1244-1193 ک) و «تێپەڕبوون لەو دۆخە لەرزۆکەی کە بە هۆی فەترەیەکی سیاسییەوە بەدیهاتبوو کە سەرکردە ملهوڕەکانی ئەو دەمە، وەک نادرشای ئەفشار و باقی هاڤاڵانی پێکیان هێنابوو، ئەنجا سەقامگیرکردنی ئۆقرەیی و ئاسایش لە ئێرانی ئاڵۆسکاو و پچڕپچڕدا، لە لایەن سەرکردەیەکی توکمە و ملهوڕ، وەک ئاغا محەمەدخانی قاجارەوە(1260-1212 ک) »، بەڵام بە زۆری داسەپاندنی شمشێر. ئەگەرچی لە دەرەوەی وڵاتی ئێران و کوردستانی ئەو دەمە –کە بەشێک هەرە زۆری سەر بە کاستی دەسەڵاتی سیاسی وڵاتی ئێران بووە- لە جیهاندا گۆڕانکاری ئەوتۆ سەریهەڵدابوو: هەڵایسانی شۆڕشی جەماوەر لە وڵاتی فەرانسە، سەرکەوتنی(ناپلوئونی بەناپارت)، هاتنە گەڕی ناسیونالیزم و دەوڵەت-نەتەوەکان. بە واتا بزاڤێکی هەمەلایەنەی سیاسی و رۆشنبیری لە وڵاتانی ئوروپادا تەشەنەی کردبوو، بە پێی کاردانەوەی ئەم گۆڕانکارییە، بیری نۆژەنی و پێشکەوتنخوازی و رێنسانسی بیری و هزری و زانستی لە وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستیشدا گۆپکەی کردبوو، کەچی هێشتا هوروژمی ئەو شەپۆلە هزری و پیشەیی و زانستی و رۆشنبیرییە، نەیتوانیبوو رۆحی خەمۆکی ئێرانییەکان ـ چ چین و توێژەکانی خەڵک و چ دەسەڵاتدارێتی وەخت ـ لە خەوی چەندین ساڵە، راچەنێ و بیانهەژێنێ. هەروەها ئەو شێوە گەندەڵکاریە سیاسی و پۆپۆلیزم و کوێلەتییە لە رۆح و هەناوی تاک و کۆمەڵدا بەردەوام دەبێ . کەچی لەو سەروبەندەدا، ئەو نیازە فیکری-روشنبیرییە لە قاوغی بزاڤی سۆفیگەریدا لە فرەێی لە وڵاتاندا سەریهەڵدا و تەنانەت گەشەشی کرد. ئەم بزاڤە بە شێوەیەکی پارادۆکس و دژبەر لە فەرهەنگی وڵاتی ئێمەدا کاردانەوەی هەبووە. «ئەرێنی و نەرێنی». ئەرێنی بووە کە تەکانێکی دا بە باری جمەی هزر و بیرمان، نەرێنی بووە، بۆ ئەوە نەریتێکی سەر سپاردەیی و بیرێکی هێژمۆنیی وەستاوی لە ئاستی هزر و بیری ئێمەدا چاندوە و سەقامگیری کرد کە یەکەڵا کردنەوەی ئەم باسە مەودایەکی‌تری ئەوێ. ئەم بیرۆکە لە هەوەڵدا لە لایەن نەوەکانی شاە نعمت الله وەلی لە وێلایەتی «دەکەن» دا خەریکی پڕوپاگەندەی عیرفانی دەبن، ئەم مەڵبەندەش هەر لە مێژە –تەنانەت بەر لە ئیسلام-سەنتەرێک بووە بۆ نەشر و بڵاوەی سوفیگەری و کانزای بیرۆکەی ئیلهاماتی عیرفانی. ئەم ئاقارە عیرفان ئامێزە نە تەنیا بوو بە هۆی پاراستنی تەرێقەتی «نعمت اللهی» لە سەروبەندی «سەفەوی»دا، بەڵکوو بوو بە ناوەندێک بۆ تەشەنەی رەچەڵەکی «قادری» و پاشان «نەقشبەندی»یەکان لە کوردستان و باقی دەڤەرە «سوننە» نشینەکان لە «ماوراالنهر» و «خوراسان» و «ئەفغانستان» و باکووری«ئافریقا» و هەندێ لە وڵاتانی تر . تەسەوفی ئێران و هێند هەر لە مێژە لە یەک بەنداوەوە سەرچاوەی گرتووە و هەمیشە لە رەوتی مێژووی عێرفاندا، پێکەوە تەبایی و هەماهەنگیان بووە. گرینگترین فیرقەی تەسەوفی ئێران و هێند سەرەتا فیرقەی «قادری» بووە کە لە ئێراندا کەمتر و لە وڵاتانی «هێند و ئەفغانستان» زۆرینەی مورید و مەنسووبیان بووە. دومین رەچەڵەک فیرقەی «نەقشبەندی» بووە کە پێش لە «بهاالدین نەقشبەند» مەشایخی «خواجگان» بوون بەڵام لە سەروبەندی«بهاالدین نەقشبەند»دا ئەم رێچکە گۆڕراوە بە«نەقشبەندی». تەریقەتی نەقشبەندی لە سەدەی دەهەمی کۆچی مانگیدا لە «کوردستان و ئاسیای بچووک» پەرە ئەسێنێ و لە سەدەی دوازدەی ک.م، لە لایەن «شێخ خالدی شارەزووری»یەوە بە تەواوی لە کوردستان سەقامگیر دەبێ و بە «خالدیە» ناو دەردەکات . ئەوە بوو«مەولانا خالدی شارەزوری» بۆ دەربازبوون لەو هەڵپە ئەستەمکاری-سیاسی-کۆمەڵایەتییەکان کە رۆحی گلێرگەی کوردستانی هێنابوویە تەنگهەڵچنین و تووی خەمۆکی لە تاکەکانی کۆمەڵدا چاندبوو، پاش چەند گەشتێک لە شارە گەورەکانی ئێران و وڵاتانی دراوسێ و بۆ وەدەستهێنانی ئەزموونی سلوکی نەزەری و عیرفانی پراکتیکی، بە رێنوێنی یەکێک لە موریدەکانی لە ساڵی 1222ی ک.م، لە وڵات پەڕەوازە دەبێ و پاش ماوەیەکی زۆر دەگاتە کێشوەری هێندوستان و لە خزمەت قوتبی ربانی شاه عەبدوللای دێهلەوی دا، دەگیرسێتەوە.لە هێندوستان پاش یەک ساڵ بە وەرگرتنی ئیجازەی تەرێقەت و سلوک لە سەردەستی شا عەبدولادا، دەگەڕێَتەوە بۆ کوردستان و دەس دەکات بە پڕوپاگەندەی سوفیگەری و پەرە پێدانی مەنهەجی نەقشبەندییە، تا ئەم بەروارە کە تەریقەتی ناوبراو لە کوردستان چەندان برەو و بایەخی مەنهەجیی نەبووگە، لەم هەڵسووکەوتەدا، بە چەشنێک دەکەوێتە برەو و هەڵایسان کە تەنانەت سەرکردە سیاسی و زانایان و مامۆستایان، روو ئەکەنە ئاستانەی مەولانا بۆ وەرگرتنی رێگای تەرێقەت بەم شێوە هزری عرفانی «نەقشبەندی» لە کوردستان سەقامگیر دەبێ و رێگا سازدەبێ بۆ بنەماڵەی شێخانی تەوێڵێ.  کە پتر دوسەد ساڵ خزمەت بە ژیار و باری مەعریفی کوردستان و ئێستاش هەر سەنتەرێکی ئەکتیو و بە پێزە بۆ قەڵەو کردنی هزر و مەعنەوییەت لە دەڤەرەکاندا بەڵام بە لەونی خۆی.

عادڵ محەممەدپوور: گۆڤاری‌ زرێبار له‌ ڕۆژهه‌ڵات گوڕ و تینی به‌ ڕۆژنامه‌نووسیی كوردی ‌بەخشی

دیمانە لەگەڵ خاوەن ئیمتیاز و بەڕێوەبەری گۆڤاری زرێبار

سازدانی: شه‌ریف فه‌لاح

*وه‌رزنامه‌ی زرێبار وه‌ك گۆڤارێكی ئه‌ده‌بی، فه‌رهه‌نگی و كۆمه‌ڵایه‌تی زاده‌ی چ قۆناغ و هه‌لومه‌رجێكی فه‌رهه‌نگی و ئه‌ده‌بیی كۆمه‌ڵگای كوردستانه‌و زه‌روره‌تی چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ چی بوون؟

-زرێبار زاڕۆیه‌ك بوو زاده‌ی ئاوه‌زی كۆی و عه‌قڵانییه‌تی هه‌ره‌وه‌زی و نیازێكی سه‌رده‌میانه‌ بوو له‌پڕۆسه‌ی رۆژنامه‌نووسی كوردیدا.

بنەماکانی ماننەوەیی و جوان‌خاسیی زوان و شێعری کوردی هۆرامی

هەڵوێستەیەک و خەسارێک:

من دەقێکی مێژوویی- ئەدەبی ئاوا شک نابەم کە بە شێوەی شێوازناسانە و رەچەڵەکناسانە ئاوڕی لە شیعری کلاسیکی کوردی دابێتەوە و توانیبێتی تیشکۆی پێکهاتەی قۆناغەکانی مێژووی شیعر و ئەدەبی کوردی پۆلێنبەندی کردبێتن. ئەو دەقانەی کە هەن پچڕ پچڕن و یا تەنیا ئێهتمامیان بە مێژووی ئەدەب و بیۆگرافی شاعیرانەوە بووە. ئەمە کەلێنێکی گەورە و خەسارێکی مەزنە بۆ مێژووی ئەدەبی کوردی. ئەڵبەت بێبەش بووگین لە رەخنەڤانێکی توکمە و شێوازناسێکی کارامە کە بتوانێ بە شێوەی رەوشمەند و ئاکادمی، قۆناغەکان، کەشف و پێناسە و شێوەی رسکانی فوڕم و ناوەرۆکی ئەم بزاڤە درمناسی بکاتن. شێوەی سونەتی هاوردەی مەعریفی ئێمە تەنیا ئیهتیمام بە رەهەندی دەرەکی ئەدەبەوە بووگە، واتە چەقداکوتان و سمڕ لە سەر ناسنامە و بیۆگرافی کەسایەتی شاعێر و دانەر. لایەنی دەروونی دەقەکان و هۆکاری رسکانی قۆناغەکان، لە سەر مێتۆدی زوانەوانی-شێوازناسی، بڕشتکاری و پۆلێنبەندی نەکراوە. سروشتییە کە سیمای ئەدەب و رۆشنبیری کوردی لەم فەزا سامناک و تاکدەنگەدا، لێڵ ونادیار بنوێنێ. راستییەکان هەمیشە لە دەمی کەسایەتییە نوخبە پیرۆزکراوەکان بیستراون. لە رەوڕەوەی مێژوودا هەمیشە بە شوێنی بتی کەڵە نووسەر و کەسێتی تاکی شاعێرە گەورەکانا هەڵەتە بووین و تەنیا بیۆگرافی و ئەتۆبیۆگرافی ساڵ و مانگ و رۆژی ژیانی ئەوان بە لامانەوە گرنگ بووە، نەک خوێندنەوەو دۆزینەوەو  پێناسەی هۆکارەکانی لە دایکبوونی دەقەکە و  پرەنسیپی لایەنە دەروونییەکانی. «مەم و زین»ی ئەحمەدی خانی، بە شێوەی زانستی و هێرمنۆتیکیانە شیکاری نەکراوە تا لایەنە دراما، دەروونی، تەغەزولی و حەماسیانەی ئەم دەقە دەرکەوێ و لە گەڵ نموونە بیانییەکان بە چاوی رەخنە تاوتوێ بکرێ، تەنیا وەک دەقێکی ئەدەبی و تا رادەیەک بۆ مەبەستی سیاسی و ئیدئولۆژیکی و حیزبی، ئەویش لە کاتی هەستیاردا، ناوی لێدەبرێ. ئەم رووکردە سوننەتیە و ناسەردەمیانە، هیچ کە سوودبەخش نەبووگە، کەرتبوونی کەسێتییەکان و چەواشەکاری رەوتەکەی بە دوودا هێناوە. کەچی لە رووکردی سەردەمیانە و ئەکنوونیدا، تەنیا «دەق»ەکانن کە دێنە گۆ و دەبنە تاکە ژێدەر و سەرچاوەێک بۆ تۆێژکاری و راڤەی ئەدەبی و هەڵاوێردی راستیەکان. دەبێ «دەق» بخوێنرێنەوە تا هەوێن شارراوەکانیان کەشف بکرێتن، ئەمە تاکە ریگایە بۆ بەرگری لە فەوتان و قەڵاچۆ کردنیان. خوێندنەوەی لۆژیکی و رەخنەئامێز و وردەکارییەکانی دەق کارێکی شاز و شاق و ماندووکەرە، بۆیە زۆربەمان بەسووک و ئاسان لێی تێدەپەڕێن. هیچ کە رەخنەی ئەدەبی و خوێندنەوەی دەق بە شێوەی هێرمنوتیکی مان نەبووە، هاوردە سوننەتییەکەش، روو لە کزی و لاوازی ناوە، هەر لە دەسپێکەوە تا وەکوو ئێستا لەوا کە هۆکارەکان درمناسی نەکراوە، رەوتێکی سیستماتیکی نویساری بۆ کورد ساخ نەبۆتەوە، پێکهاتە و سەرهەڵدانی دیالێکتەکان بەرچاونەگیراوە و وامانزانیوە و وایش ئەزانین ژێدەری زوانی ستاندارد تەنیا یەک دیالێکتە و بەس. کەچی« لە روانگەی زوان ناسییەوە، هیچ لەهجەیەک لە لەهجەیەکی تر باشتر نییە. هەر لەهجەیەک دەتوانێ ببێتە زوانی ستاندارد. ستاندارد بوون پێوەندی بە باروودۆخی غەیری-زوانی(واتە ئابووری، کۆمەڵایەتی سیاسی و ...) هەیە. نووسین و ئەدەبیات لە پێشدا بە هۆرامی و کرمانجی دەستی پێکردوە. سۆرانی زۆر درەنگتر، نزیکەی سێ سەدە دوایی، بۆ نووسین دەکارهاتوە، بەڵام لە باروودۆخی دوای شەڕی جیهانی یەکەم هەلی بۆ رەخسا کە ستاندارد بکرێ...»  خۆ پیرۆزکردن و سڕینەوەی ئەویتر، بۆشاییەکی مەزنی بۆ ئێمە فەراهەم کردوە و ئاکامی ئەوە بووە لە ئاستی سەرهەڵدان و پێکهاتەی مێژووی ئەدەبەکەماندا، مێژوویەکی پچڕپچڕ و ئاڵۆسکاو و تەماوی و نادیارمان ببێتن. خوا نەخواسێ ئەگەر مەودایەک بۆ نەوەکانی داهاتوو بڕەخسێ! و پێویستیان بە خوێندنەوەی مێژووی زوان و ئەدەب و شێعر بێت، قوتابییەکان و خوێندکارەکان لە قوتابخانە و زانکۆکاندا، لە کوێوە دەست پێبکەن؟ بە کامە دەق و وانەوە، دەسپێکی مێژووی زوان و شێعری کوردییەوە، بخوێنێتەوە و یەکەی وانەکان تێپەڕێنن. ئەمە پەتای فەرهەنگی و چییەتی مێژووی سەردەمیانەی ئێمەیە کە خەریکە لە «گۆ»مان ئەخات. ئەم خەسارە بە گشتی سیمای مێژووی ئەدەب و ئەدگاری شێوازناسی شیعری کلاسیک و زوانەوانی کوردی تەنیوەتەوە تا بگاتە ئەدەبی ئاوانگارد و پێشڕەو و سەردەمیانەمان. دادوەرانەش نییە، تەنیا لە یەک لایەنێ پرسەکە بڕوانین و هۆکاریی هەموو خەسارەکان بخەینە ئەستۆی خۆمان. بێ گومان بەشێک هەرە زۆری ئەم خەسارە دەگەڕێتەوە بۆ بندەستی و نەبوونی دەسەڵاتی سامان و ئامڕازی گەشەپێدانی فێرکاری کە بە راستی کاردنەوەی نەرێنی بۆ ئێمە رەخساندووە. ئەمە لە رەوتی مێژوودا، بۆەتە ئاراستەیەک کە نەتوانین توێژکار، رەخنەڤان و مامۆستای زوبدە پەروەردە بکرێتن بۆ خزمەت بە ئەدەب و فەرهەنگی نەتەوایەتی، ئەگەریش بە رواڵەت کەسانی وا هەبێتن، لە ناخدا ڕا نەهاتون بۆ ئەدەبی نەتەوایەتی گەلەکەی خۆی بەڵکوو درووستکراون بە خزمەت بە زوان و فەرهەنگ و ئەدەبی زاڵ. قەیرانی زوان و شەمزاندنی فەرهەنگی لەم بوارەوە دەست پێدەکات. سەرەڕای ئەم کەلێنە گەورە، نابێت لە ئەرکە هەنووکەیی و بزرەکانی خۆمان چاو بنووقێنین. دیمەنی گوڵزاری شێعری کوردی بە تەواو گوڵەکانییەوە جوان و رازاوەیە، هەموومان پێکەوە جوانخاسین. چارە نییە جگ لەوەی رووناهی بخەینە سەر رێگای کەمپی شێوەزوانەکان بۆ بڕینی هەوراز و گەیشتن بە دوندی زوانی ستانداردی کوردی. بە هیوام ئەم وتارە، تیشکاوێژێک بێ بۆ رووناک بەخشی ئەم دۆزە رەوایە.

زمان چ لە ئاستی ئاخافتن و چ لە باری هونەریدا، رۆلێکی کاریگەر و بەرچاو بۆ مرۆڤ دەڕەخسێنێ . زمان لە ئاخافتنی مرۆڤ‏دا بۆ حاڵی کردن و بەرەو پێش بردنی پێداویستییە دەرەکییەکانی ژیانی دەوروبەر بەکار دەبرێ. بێ گومان ئاخێزگەی ئەم چەشنە زمانە، لەگەڵ ئەو مەدلوولانە رووبەڕوو دەبێتەوە، کە لە ژیانی ئاسایی و کەونی و سەرزارەکی مرۆڤدا دەورووژێن، و باس لە چەمکی ژیان و جیهانی دەورووپشت ئەکەن کە مرۆڤ رۆژانە بۆ وێناکردنی ئەم دیاردانە خۆی تەنگەتاو دەکات و هەڵوێستی خۆی بەرامبەر بەم هەڵسووکەوتە بە زمانی خودکاری و ئاسایی و قامووسی دەردەبڕێ . بەڵام ئەگەر بە وردی سەرنج بدەینە مرۆڤ و بە قووڵایی هەناو و ناخیدا رۆبچین، دەبینین تەنیا لایەنێکی ئەم بوونەوەرە ، بە زمانی قاڵ و سەرزاری و رووەکی و رواڵەتی لەگەڵ دیاردەی ژیان و سروشت  و مرۆڤەکانی‏تردا دەدوێ و هەڵوێست دەگرێ، لایەنێکی تری مرۆڤ کە لایەنی ویژدانی و هەناوی و ناوەکی و شهوودی نەستی مرۆڤە، کە زمانی هەنجاری و قامووسی و سەرزاری و دەستە بژێری ناتوانێ ، لەم پانتاییە بەرینە بقۆزێتەوە و تەژی بەم دۆخە دەروونی و حاڵەتە رۆحانی و ویژدانی‏یە بدوێ و مانا و واتای تەجربەی و ئەبستراکتی بخولقێنێ.
ئەگەرچی سروشتی مرۆڤ بە گشتی ، دەتوانێ ئاوا بەو دو شێوە زمانییە:  ئاسایی و شهوودی ـ لەگەڵ دیتران و سروشتی دەوروبەر و چەمکی ژیان دیالۆگ بکات و لەگەڵ خۆی و دیاردە نهێنییەکان و حاڵەتە شهوودی و لاشعوورییەکانی خۆی مونۆلۆگ بکات ، بەڵام بە چاوکردن لە پۆلێن بەندی مرۆڤ بە ئاسایی و هونەرمەند لەم رەوتەدا، مرۆڤی شاعێر بە پێی ئەو چێژە تایبەتی و هەناوی و شهوودییە کە هەیەتی ، زووتر و بە گوڕتر لەو دیاردە دەرەکی و ئافاقی و کەونییەکانی سروشت ، هەڵوێست دەگرێ و مەتەرێز دەبەستێ، بۆ راو کردنی چرکە ساتەکان و سرتە نهێنییەکانی زەمەن و تەجروبە بزۆزەکانی تاکی خۆی کە لە دانووستاندنی شاعێرانەدا بۆی هەڵدەکەوێ و بە بێژنگی زەین و هزری هونەری (کەو)یان دەکات و دەیکا بە فەرایەندی زەین و مانا راستی و قامووسیەکانی زمان ئاوەژوو دەکات لە قاوغی شێعر و تەشکی هونەردا ، دەریان دەخات و بەرجەستەیان دەکات .

ژماره‌ي نويي زريبار (80-79) زستاني 1391 له (262) لاپه‌ره‌دا، كه‌وته به‌ر ديده‌ي خوينه‌راني كورد... *ئه‌م باسانه ده‌گريته خوي: سه‌ره‌تا/ ره‌زا شه‌جیعی 5 نالی، دین و تفکر عرفانی / حبیب‌الله مستوفی 31 نالی و خوێندنه‌وه‌کانی سه‌رده‌م / حه‌مه‌ساڵه‌ سووزه‌‌نی 47 زه‌قکردنه‌وه‌ی زمانی له‌... / عه‌بدولخالق یه‌عقووبی 57 به‌رجه‌سته‌بوونه‌وه‌ی ره‌هه‌نده‌ جیاوازه‌کانی چه‌مکی مه‌رگ ... / فه‌رهاد ئه‌مین‌پوور 69 اهمیت ڕهن و زبان نالی در ادب کلاسیک کردی / سید محمد حسینی 93 شێعری نالی له‌ روانگه‌ی فۆرمالیسمی رووسیه‌وه‌ / ناسر باباخانی 109 نامۆیی له‌ میکانیسمی شیعری نالیدا / ره‌حیم سورخی 121 2 نالی، دین و ئه‌ندێشه‌ی عیرفانی / عه‌لی ئه‌‌حمه‌‌دزاده‌ 127 نالی و بیری کۆمه‌ڵایه‌تی / ئیبراهیم ئیسماعیل‌پوور 137 نالـــــی و زمــــان / به‌هرام به‌هرامی 153 نالی: سۆفیگه‌ری یا عیرفان؟ / ئه‌‌یووب پووزش 157 نالی و تیۆری جوانیناسی شیعر / نظام‌الدین جوشک 163 نالــــی یا ناڵــــی / عه‌‌باس ره‌‌زاقی 175 نالی و هه‌ندێ داهێنانی له‌ بواری ره‌وانبێژیدا / عه‌‌بدولسه‌‌لام سالار 181 نالی و بیری کۆمه‌لآیه‌تی / محه‌مه‌د سدیقی 185 شیعری نالی ده‌ چاپه‌مه‌نی ئیمپراتۆری عوسمانیدا / ئه‌‌حمه‌‌د شه‌ریفی 191 یه‌کێک له‌ دوڕێیانه‌کانی زمان / ره‌حیم عه‌بدولڕه‌حیم‌زاده‌ 197 کاریگه‌رێتی ده‌قه‌کانی قورئان له‌ هۆنراوه‌کانی نالیدا / ره‌ئوف عوسمان 206 ره‌هه‌نده‌کانی جوانییناسی شیعری نالی / عوسمان فارووقی 217 نۆستالۆژی شیعری نالی / حه‌یده‌‌ر لوتفی‌نیا 223 ناڵی و نوستالێژی / ره‌حیم لوقمانی 231 عیشق و عیرفان لای نالی و کاریگه‌‌رێتی«حافظ» له‌سه‌‌ر نالی / سه‌عدوڵلآ مه‌جیدی 237 تأێیر قرآن و حدیێ در اشعار نالی/ اشرف محمدی، نظام غفاری 245 زندگی‌ نالی و نظری کوتاه بر شعر وی/ غلامحسین محمدی 259 ناڵــــــی یا نالـــــــی / محه‌مه‌دسه‌عید نه‌جاڕی 289 3 نالی کێیه‌ و چۆن بۆی بنواڕین؟... مه‌سعوود بینه‌‌نده‌ 293 ئاماژه به زمانی شیعر و ورده‌کاریی ئه‌ده‌بی له نالی.......عادل محه‌مه‌دپوور نالی کێیه‌ و چۆن بۆی بنواڕین؟... محه‌مه‌د حه‌مه‌باقی 293 نالی، شیخ، زاهد و ڵوفی/ جلیل امیدی 293 شعر نالی و فراوانی ظرفیت‌های آن / عبدالله لطیف‌‌پور 297

·         سپاس كاك «ع ز» بو تيبينييه كانت. بوچووني من و ديتران جياوازه. به‌لام:

1-1- دابه‌شكردني زمان به زاراوه و بن زاراوه و ... روانگه‌يه‌كي سياسيه و له گه‌ل بو چووني زوانه‌وانه‌كان ته‌با نييه. له زانستي زمانه‌وانيدا هيچ تيزيكمان بو دابه شكردني زمان نييه. ته‌نيا ئه‌م تيرمه وا له به ستيني سياسي و چيژي ده سه‌لاتدا.

2-.2- له روانگه ي زمانه‌واندا تينه گه‌يشتن پيوه‌ريكي حاشاهه‌لنه‌گره بو جياوازي زمان.

3-3- بو ئه‌م مه به سته ده‌توانن سه يري كتيبه كاني "زبان و زبانشناسي رابيرت ا. هال . انقلاب زباني ديويد كريستال و چامسكي و جبرگرائي زبان بنيامين وورف و ساپير و زمانه‌واني فارس د. كورش صفوي و... بكه‌ن. له روانگه ي سياسيه‌وه هوكاري دابه شبووني شيوه كان درووسته و حاشاهه‌لنه‌گر. ئه‌و كومه‌له وشانه تو بو ئيسپاتي ئه‌وه كه شيوه‌كان له بنه‌مادا يه‌ك ره‌چه‌له‌كن ته نيا بو بري شيوه كان درووسته و بو هورامي و سوراني و... ناراسته. ئاده‌ي ئه‌م وشانه له هوراميدا «مه‌تيه، مازي، كه‌رگه، هه‌شه، تاته، ژه‌ره‌ژي، مووساي مووسوو، مارِاي، هه‌وه‌رِ، هةهه‌رمان و سه‌دها وشه‌يتر …» لة گه‌لَ هاوسه‌نگه سورانيه‌كه‌ي ياني «پوور، پشت، مريشك، ورچ، باوك، كه‌و، ئه‌خه‌وم، شكاندن، كاسه‌وكه‌وچك، كار و…» به كام ريَساي زمانه‌واني، ده‌نگناسي و توخمي ئةم واژه و ده‌سه واژه‌گه‌له ليَك نزيك بكه‌ينه‌وه، كه له يه‌ك ته‌بار و له يه‌ك ره‌چه‌لَه‌ك بچن.

4-4- جياوازي زمانيشديارده يه‌كي واقيعي و ته‌وسيفيه و ناشبيته هوي ليكترازاني گريبه ستي نه‌ته‌وايه‌تي و ناخوداگاي كويي و نه‌ته‌وه‌يي، هاومالَي و هاوخيَزاني ئةنداماني بنه‌مالَه‌ي كورد بة گوران و سوران و كورمانج و زازا و چيتره‌وه… نكولي و حاشاي ليناكه‌م؛ به لام واقيعي زمان شتيكيتره. هه‌روه‌ها كه له جيهاندا نموونه‌ي به‌رچاو زوره و فره‌زوانه‌ن و يه‌ك نه‌ته‌وه شن. وه‌ك هيَندوستان و سويس و... ولَاتي هيَندوستان كة خاوه‌ني پرِوژةيه‌كي فه‌رهه‌نگيية بة ناو «پلوراليزمي زواني». به حه‌شيمه‌تيَكي پتر له يه‌ك ميليارد كه‌سي، سه‌رچه‌شنيَكه (ئولگوو) بؤ عةقلَانييةتي ژياني ئيَستايي لة نيَو ولَاتيَكي سةربةخوي فره‌زوان و فره فةرهةنگ ئةويش لة رؤژهةلَاتدا. لة ياساي بنةرِةتي ئةم ولَاتةدا، «هيَندي و ئينگليزي» دوو زواني فه‌رمي و ره‌سمين، 18 زواني سةرةكي و 418 زوانيتر، واقيعيان هه‌ية و ره‌نگةش ئةم پاژه زوانانة هةر كام تةنيا 1000 كةسي ئاخيوه‌ريان هه‌بيَ.

5-5 - ئيمه بو بترسين له نه ستي واقيع و جياوازي و فره زواني له كوردستاندا جگه له تاقميك كه خه‌مي له ده‌ستداني ده‌سه‌لاتي خويانن.

6-6- نموونه‌ي زورمان هه‌يه كه يه‌ك نه‌ته‌وه و چه‌ند زمانه‌نه بن.

7-ويراي ئه‌مه زماني كورديش وه‌ك خيزاني " زمانه هيندوو ئوروپايي، هيندوئيراني، ئيراني "يه‌كان كه هه‌ركام گروپيك پيك ئه‌هينن و خويشي به ره‌چه‌له‌ك سه ر به بنه‌ماله‌ي ئه‌و گرووپه زمانانه‌يه؛ له هه‌‌ندي زمان پيكهاتوه و پييان ده‌گوتري "گروي زمانه كورديه‌كان" ئه‌مه قسه‌ي زمانه‌وانانيك وه‌ك "پروفيسور جافر شيخ‌الاسلامي و پروفيسور ئه‌ميري حه سه‌نپوور" و...ئه‌مه ياني چي؟ ياني نه‌ته وه‌ي كورد چه‌ند زمانه‌يه و ته‌نانه‌ت بروايان به زماني تاك ئيستاندارد نيه و د‌ه‌لين "جووت ئيستاندارد" ته‌نانه‌ت پيانوايه كورمانجي باكوور و باشوور جياوازن چه بگات به هورامي و... هورامي له بواري "گرامير، فونولوژي، مورفولوژي و پروسه ي كاربردي زمان"دا له سوراني جياوازه و دوو وته‌زاي جياوازن ئه‌مه له بنده‌س خوم ده‌ري ناهينم به‌لكوو به كردار و ئه‌زموون و تويژينه‌وه بومده‌ركه‌وتوه و له وانه‌ي ده‌رسدا بومده‌ركه‌وتوه كه خويندكاره‌كان (سوراني و هورامي) له يه‌ك تينگه‌ييون.. ره‌نگه له هه‌لسووكه‌وتدا بو جه نابيشت پيشهاتبيت. ئه‌مه به زوره ملي نابيت ئه‌بي جه‌نابت به شيوه‌يه‌كي تويژينه‌وه‌يي-مه‌يداني بكه‌ويته شوين ئه م قه‌زيه و توخمه‌كان له يه‌كه‌ي زمان و ژيرخان و سه‌رخانياندا بنووسيت و به‌راورديان بكه يت ئه‌نجا ئه‌گه‌يته ئه‌نجام كه به راستي "سوراني و هورامي" دوو شيوازي جياواز و سه‌ر به‌خون...

8- من كوردم و خوم به كورد ئه‌زانم .  كورد و زواني كوردي و ئه‌مانه له نه‌ستي ناخوداگا و خوداگاي مندان و جيگاي شانازين. قه‌زييه‌ي زانستي زوان و تويژينه‌وه‌ي لايه‌نه‌كاني زوان ئه‌ركيكه ئه‌بي روشنبيران و ئه‌ديبان له گه ‌ليدا هه لسووكه‌وت بكه‌ن با له قافله به جينه‌مينين... هيوام سه‌ركه‌وتنه...

دوي ره‌شه‌مه‌ي رو جيهاني«زوانوو ئه‌دايي»ين؛ پيبونه‌وه به گردووكوردي به تايبه‌ت تاكه‌كا «زوانوو هورامي» ته‌بريك ماچوو. ئي وتاره كولمه ئاماده كه‌رده‌ن جه راگه‌و «زوان»يه‌نه، ئاديچ بابه‌تيانه، ئيشاره كه‌روو به بري خالي. ئه‌شو زانمي زوان ديارده‌يي زانستي-ته‌وسيفين، جه دوره‌وه دياي په‌ي ئي توخميه ئاديچ به عه‌ينكا ويما، ته‌نيا تارمايي جه «ئه‌ويته‌ر»ي وينا كه‌روو، مه‌تاوو چه‌ني بنه‌ما زانستييه‌كا و واقيعيه‌ته‌كا زواني يوگيرووه. به چه‌موو واقيعي روشنته‌ر راستيه‌كا ويزميوه.

زوانوو كوردي به گردي، به تايبه‌ت زوانوو كوردي هورامي به چند هوكاري هه‌ميشه په‌ي من ئه‌رزشوو تايبه‌تي ويش بيه‌ن:

 * الف)   زوان په‌ي من گرد چيوا: «ژيفاي، چيژ، بيه‌ي، هه‌ست و... و گردي موهيمته‌ر ده‌سه‌لاتا. پيسه ئينسانيوه چي دنيانه، زوانوو گرد كه‌سي په‌يم ريزدار بييه‌ن و هه‌ن و بويچ. ئه‌گه‌ر به روانوو«فارسي، كوردي سوراني و هورامي» وتارم نويسته‌ن يان منويسوو جه پله‌و هه‌وه‌ليه‌نه نيشاني وه‌روه‌لاوي و به‌رزه دياي و ديدوو فه‌راگيرو منا په‌ي زواني. هه‌رپاسه وه‌لاوه كه‌رده‌ي ئه‌رزشه‌كا به تايبه‌ت زوانوو و ئه‌ده‌بوو كوردي هورامي و... په‌ي وه‌رده‌نگي (مخاطب) كه ئاديچ ياوانه كه ئيمه چه ده‌سه‌لاتي زوانيما بيه‌ن و هه‌ن و بو... به پيچه‌وانه ئه‌گه‌ر ئي كاريه نه‌كه‌رمي جه دونياو وه‌ركه‌وته و ئاروي بريه‌يمي و تووشوو "فه‌قري ئيرتيباتي" بيمي و ياوميوه "قه‌هقه‌را. "  - راسا وه‌لينه كريو به «زوانوو ئه‌دايي» ويت خزمه‌ت كه‌ري...

* ب)  من جه ئاسمانو نه‌كه‌وته‌ناره و جه زه‌مين هورنه‌قوليانا ...بنه‌مانه «هووييه‌ت»وو من كوردين و كورديچ ته‌نيا يو نيا: نه ته‌نيا«سوران»ين و نه «بادين»ي و نه «كه‌لور»ي و نه «هورامي»رووتا. زوانوو ئيمه جه كومه‌لي زواني به نامي «زوانوو كوردي» كه ماچاشا په‌نه خيزانوو «زوانو كوردي»پيكئامان: هورامي، سوراني، باديناني، زازاكي، كه‌لهوري، لوري، و... هه‌ر پاسه كه كوردي ويش سه‌ر به كومه‌لي زواني به نامي ئارياييه‌كان. ئينه نيشاني ئينه‌ينه كه «هويت»وو ئيمه‌ي كوردي تيكه‌لا، يان«مركب»ا. ياني پيكامايه‌ن چا زوانا كه ئيشاره‌م پنه كه‌ردي، جه روانگه‌و «زوانه وان»يه‌نه هيچكامشا چه‌ويته‌ري به‌رزته‌ر يان نزمته‌ر نيا، گرد يه‌ك ياگه و حورمه‌تشا هه‌ن. به‌لام چه‌ني ئي باسيه هه‌نا كه هه‌ر كه‌س مافوو ويشا كه ئيهتيمامي جيددي بدو به «زوانوو ئه‌دايي» ويش. زوان يو جه نيشانه سه‌ره‌كيه‌كا هويه‌توو كوردين كه «تيكه‌ل»ا. كريو خالي سه‌ره‌كي وزمي وه‌روو چه‌مي: هورامي به پاو «ره‌سه‌نايه‌تي» و «بيه‌ي ده‌قي ئه‌ده‌بي»، (اظهرالشمس)ا، ياني شاده‌ماروو و روشنايي تاريخي ئي خيزانييا. باوه‌كوو بري دلي بازنه‌و ده‌سه‌لاتي سياسيي «پان سورانيزم»يه‌نه، ددان مه‌نيا پي راسييه‌ره، به‌لام وه‌ختي باسوو هويتوو تاريخي به‌لگه‌كا ميوه‌رو، گورج ئيستيناد كه‌را به به‌لگه زاوني-فه‌رهه‌نگييه‌كا هورامي جه جمه‌و زه‌مانيه‌نه. ئينه خه‌ساري هه‌ره گه‌وره‌ن په‌ي كوردي، تاوي فاچينه «چه‌م به‌ستكه‌رده‌ي حافيزه‌و تاريخي كوردين.به‌لام روي راستي گنو پا هور و  ئي حه‌قيقه‌تيه ده‌رك كه‌را. داخه‌كه‌م هه‌ر پاسه دلي بري فره‌كه‌م جه هوراميه‌كانه ئي وه‌ره‌چه‌م ته‌نگيه هه‌ست پنه كريو. ئينه بو به كيشه‌يي دوه لايه‌نه‌؛ كه بيگومان دژبه‌را چني تايبه‌نمه‌دييه‌كا دنياو سه‌رده‌مي.

ج) ئه‌شو قبوول كه‌رمي ولاتوو ئيمه ولاتي «فره زوان»ه‌ن. هيشتا به ته‌مامي «زواني ئيستاندارد» ساق نه‌كريانو. به شيوه‌يي واقيعي تاومي فاچمي ئينايمي حالوو «به ئيستاندار كه‌رده‌ي»ينه؛ ئه‌شو گردوو زوانه‌كا نه‌قششا بو چي پروسه‌نه. ئارده‌ي باسوو «زاراوه و به ئيستانداركه‌رده‌ي يو چا خيزانيه»زوانا؛ زاده‌و «گركان و فركان»ي سياسي و چه‌شكه‌و «ده‌سه‌لات»ين، هيچش چه‌ني باسه تيئوري-زوانه‌وانييه‌كا ئاروي يو مه‌گيرووه. په‌وكاي ئي گرده موشكلاته ئامانه وه‌روو «زوانوو كوردي». با جياي قسه گه‌زاف كه‌رده‌ي؛ ويما ماننمي و جا دمايي تاريخ و وويژداني كويي سه‌رما بريار بدونه...

*د) هورامي زواني ئه‌دايي منا و حه‌قوو ويچما كه خزمه‌تش په‌نه كه‌روو، په‌نه‌ش بنووسو، فيركاريش په‌نه كه‌روو و كه‌سيچ مه‌تاوو ئي حه‌قيه جه من زه‌وتكه‌رونه و ئينانا چه‌ني ئانيشايچ كه به هورامي منويسا  و ئيني چني زوان، فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده بياتوو هورامي...گرد تاكي ئه‌ركوو سه‌روو شانه‌يشا ئي كارييه كه‌رو و ئينه تيرمين جه تيرمه‌كا و رووكه‌رده‌كا «يونسكو»ين و مافه‌ره‌واكا ئيمه‌ي كويله و بيبه‌ش كريا.

*ه) ويم درووس مه‌زانوو ئينه‌يه فاچوو به‌لام قه‌ي مه‌كه‌رو با لومه‌يچ كريه‌و؛ ره‌نگه هه‌وه‌لين كه‌س بيه‌ بوو كه جه (2004 ز) وتاري هوراميم نويسته‌ن(ره‌نگه ئاني ئيسه ئيديعا كه‌را و ره‌خنه گيرا جه خيابانه‌كانه نه ياريني واچا هورامينا و به ته‌رسوو له‌رزوه هورامي گو كه‌ريني با ئينه مانووه ...) و جه گوفاروو «كاروان» جه هولير چاپ و په‌خشكريانوه. په‌ي هه‌وه‌لجاري جه ده‌سپه‌نه‌كه‌رده‌ي ساله‌كا هه‌شتاو كوچي جه به‌رنامه‌و هانه‌ره‌نگينه‌ي و... يه‌ك سعات به شيوه‌يي زانستي و زوانه‌واني سه‌روو زوانوو هورامي قسيم كه‌رديني و به به‌لگه سه‌له‌منانم كه هورامي ئينا ئاستوو "زوان"يه‌نه نه شيوه زوان و... با وتاره‌كايته‌رم مدرا كه جه گوفاره‌كاو و كتيبه‌كامه‌نه و چي يانه‌نه (به سوراني، هورامي و فارسي)سه‌روو ئي بابه‌تيه ويم ئه‌ره‌ماننان و باسانيوه ئاكاديمي و زانستيم ورووژنيني و ئيسه‌يچ خه‌ريكنا چي بواره‌نه كار كه‌روو. هه‌ر پي بونه‌وه دوه لايه‌نه كه‌وته‌نا وه‌روو هيرشوو «وه‌ره‌چه‌م ته‌نگا».

* و)  واتما زوانوو ئه‌ده‌بوو كوردي هورامي زوانيوه دوله‌مه‌ند، ره‌سه‌ن و بنچينه‌‌دار شناسنامه‌و گردوو كورديا. ئينا گه‌زاف نيا من ويم لوانا دلي هه‌ناويشه‌ره زانوو چننه هورده‌سا. مشيو ئا بنچينه روشنكريووه با عاله‌م زانو زوان، فه‌ره‌نگ و ئه‌ده‌بياتوو كوردي هورامي بنه‌مايه‌و كورديا به لام به ميتيدولوژيي زانستي و شيته‌لكاري نه هه‌ره‌مه‌كي قسه كه‌رده‌ي و زواني ئيحساسي و ره‌نگ و بوي سياسي و وي دووركه‌رده‌ي  جه خيزانوو كوردي....

   ز) به پيچه‌وانه‌و ديدوو بري جه براده‌را كه ئيحساسوو خه‌ته‌ري كه‌را په‌ي فه‌وتياو زوانووو ئه‌ده‌بوو هورامي من بروام ئانينه كه ئي زوانه جه جمه‌و تاريخيه‌نه ئننه ده‌قي، قسه‌كه‌ر(گويشور) قه‌له‌م به ده‌س و يانه‌ي مه‌جازيش هه‌ني كه نه ته‌نيا مه‌فه‌وتيو، به‌لكوو زينده‌ته‌ر و ئه‌كتيوته‌ر مانووه. به‌لام به ئه‌ره‌مانياي قه‌له‌م به ده‌سا و دلسوزا ئي زوانيه نه ئيحاسي قسه كه‌رده‌ي و دوورو داوه‌ري بيماناكه‌رده‌ي...

* ح) با فره‌‌ته‌ر ويما ماننمي و بلمي دلي ناخوو ده‌قه‌كا و سه‌ر بده‌مي جه نويسته‌كاشا ئاوه‌خته به ديدي زانستي و لوژيكي وانميشاوه جا قه‌زاوه‌ت كه‌رمي سه‌رشاوه.

ط) جه كوتاييةنه  ئا براده‌را كه دلسوزي مرمانا، به زواني ئه‌ذايي منويسا و ره‌خنه‌ي زانستي و ئارويانه گيرا ئاره‌زوو سه‌كه‌وته‌يشا په‌ي كه‌روو.

چن وردە پەیلواێی
سەروو شێوازەو دیوانەکەو
مەڵا هەسەنوو دزڵێی

الف) گەرەکمانە بزانمێ یاگێ مەڵا هەسەنی جە دەورەکا شێعرەو ئەوسای هۆرامی کامێنە و ئیشارە کەرمێ بە بڕێ تایبەتمەندێی شێوازەو شێعرەو مەڵا هەسەنی.
ب) نیشاندای و ورد کەردەیۆ سەرپایی بڕێ خەسارەکا دیوانوو ئی شاعێرییە، سەرچەمە جە کۆکەردەیۆ و شیکەردەیۆ بەرێز مامۆستا«ئەحمەد نەزیری».

بابا تایەر،
زایەڵەی رەسەنی شێوازی شێعری
هۆرامی(ئورامەن)

وەڵێنە:
بابا تایەر ناسراو بە «عوریان» عارف و شاعێری مەزنی سەدەی(5ی . ک/11ی . ز/ کۆچ 410 ک . م) هەم ژیان و بە سەرهات،  هەمیش فۆڕم و ناوەرۆکی دەقەکەی ئەمێستاکەش جێگای تێڕامان و سەرنجی شرۆڤە و شیکاری زۆرترن. مخابن بە هۆی ناشارەزایی لێتۆژەرانی ئێرانی و تەنانەت کوردەوە لە بارەی ژانێری ئەدەبی کرکەی«هۆرامی و هورامی‌ بێژی» و تایبەتمەندییەکانی کێشی شێعری هۆرامی و بەراوردکاری لە گەڵ ئوورامەنەکانی بابادا، هێشتا شێوازی راستەکی ئەم ژانێرە(چەشنی ئەدەبی) و رێ و رێچکەی ئەم شاعێرە بە شێوەی زانستی و شێوازشناسانە، پێناسە و راڤەکاری نەکراوە. «سووچەکانی ژیان و چۆنێتی فێربوونی زانست، ماریفەت و رێچکەی عێرفانی ئەو لێڵ و تەماوی و نادیارە ماوەتەوە. تا ئەو شوێنە کە "ئێدوارد هێرۆن ئالێن" بابا تایەر بە کەسایەتییەکی مەڕمۆز و تەماوی دەزانێ و دەڵێ: لە بارەی باباوە هیچ نازانین ، ئەمە یانێ ئەو زانیاریانەی کە لە تێکستەکاندا هەن سەقەتن و نەیانتوانیوە سیمای راستەکی ئەم زاتە بناسێنن.
هەندێ لە نووسەران و لێکۆڵەرانی سەردەم، زوانە ئەدەبییەکەی بابا بە «راژی»(اوحدی، 634)، «راجی»(ئازەر، 263)، «رازی»(هدایت، هەمان، هرمان اتە، 31) ناودەبەن. لە راژی، راجی و رازی مەبەستیان شێوەزاری خەڵکی «رەی» لە ناوەندی ئێرانە. هەندێکیش زوانی شێعرەکانی بە «لوڕی» دەزانن(ادیب، 1). "ریپکا" زوانی شێعرەکانی بابا بە «مەحەلی، ناوچەیی» و ئەدەبی سەرزارەکی جەماوەر دەزانێ. "ابراهامیان" پێیوایە نێوان زوانی بابا و کەلیمییەکان نزیکایەتی هەیە(ایرانیکا، 296) و "ناتل خانلەری" ئەم بۆچوونەی رەفزکردۆتەوە(خانلەری، 38-39). "ئێدوارد براون" ئاماژە دەکات بە پەیلوای هەندێ لە رۆژهەڵاتناسان و لە زوان "کلمان هوار"ەوە دەڵێت زاری هۆنراوەکانی بابا زاری شێوەکانی رۆژاوای ئێران(مادی نوێ، پاڵەوی موسڵمان)ە کە لە گەڵ زوانی ئاوێستادا پێوەندی رەچەڵەکییان هەیە.(هوار، 503-502) . یان دەنووسن بابا تایەر چەند شێعری بە زوانی کوردی هۆرامی بۆ روونکردنەوەی ئایینی یارسان، هۆنیوەتەوە و ناردوونی بۆ یارانی ئەلی حەقێقەت(اهل حق) . بە تێکڕا لە تێکستە ئایینیەکانی بەرادەرانی ئەهل حەق بابا تاهێر یەکێکە لە رابەرانی کۆنی یارسان  و هاوبیر و ڕا و هاوڕازی "شاخۆشینی لوڕستانی، 467-406ک.م" . نووسەرێکیتر دەڵێ بابا تاهێری کورد رەسەنترین و مەزنترین دووبەتی بێژی ئێرانە و نازناوی "بابای شاعێران"ی بۆ هێناوە و نموونەیەک لە دوبەیتییە کوردییە لوڕییەکانی چاپکردوە لە گەڵ ئەو تێکستانەدا کە لەم دواییدا چاپکراون و فارسیزە کراون جیاوازی ئەوتۆیان هەیە . لە راستیدا زوانی رەسەنی دەقەکەی بابا هەمان "کوردی لوری، فەیلی و گۆرانی"یە کە لە گەڵ فارسی دەریدا جیاوازیان هەیە و شەمس قەیسیش بە هەڵی زەق و لادان لە عەرووز ناویان لێدەبات  و بە رای توێژکاران هەر ئەم جیاوازییە(هەڵەکان) لە ئاستی کێش و زواندا دەبێتە پیشاندەری سیمای واقێعی‌ دەقەکانی بابا لەو دەمەدا ژیاوە .
ئەم بەڵگانە نیشانەی ئەوەیە کەسایەتی "بابا" هەمە لایەن و زایەڵەی شێعرەکانی فرە دەنگەیە و هەڵگری هەندی ئەدگاری مۆسیقایی و مەنهەجی ئەدەبی تایبەت بە خۆیانن کە لە رەوتی مێژوودا بە هۆی هەندێ پارامێتری سیاسی، فەرهەنگی و کۆمەڵایەتییەوە، گۆڕانکاری بە سەر دەقەکەیدا هاتووە و هەر لایەنێک بە ویستی خواست و بەرژەوەندی خۆی ئاوڕی لێداوەتەوە و بەرەو ئاراستەی ئیرادەی خۆی بردوویەتی و "بابا"ی بە موڵکی خۆی لە قەڵمداوە. ئەگەرچی لە سەرخانی هونەرەکەی بابادا هەندێ خاڵی جیاواز -بە دەست تێوەردان، دەبینرێ بەڵام بە لێتۆژینەوەی زانستی زوانەوانی و شێوازناسی ئەدەبی، راستییەکان زووتر و شەفافتر دێنە رێچکەی راستی و دەرئەکەوێ کە ژێرخانی زوانەکەی بابا "هۆرامی"یە و کە لە رێبازی زەماندا لێکۆڵەران و رۆژهەڵاتناسان بە "گۆران" ناویان لێبردوە و هاوبەندی فۆڕم و ناوەرۆکیی لە گەڵ تەواو شێوەکانی تری کوردیدا هەیە و بێگومان دەبێ بە "سامانی ئەدەبی کورد" بژمێردرێت. هەن راڤەکاران و رەخنەکارانێک کە بێدەمارگرژی لە سەر ئەم راستییە بابەتیانە هاتونەتە گۆ و بە پێوانەی لۆژیکی رەخنە و لێتۆژینەوەی زانستی لە بارەی ئەم شاعێرەوە هەندێ لەو غەدرەی کە لێیکراوە، سڕاوەتەوە و تۆزی زەمەنی لێ راماڵراوە. وتراوە: بە هۆی دلۆڤانی هۆنراوە پاڵەوانییەکانی(فەهلەوی) ئەم شاعێرەوە لە نێو دڵی جەماوەردا و دەم بە دەم وتنەوەیان، وردە وردە پێکهاتە رەسەنەکەیان گۆڕراوە و یان ئەنقەست بە زوانی رەسمی ئەدەبی(دەری)یان نزیک کردۆتەوە .

ورکە.....
چایاگێنە
پردوو دەس پەنە کەردەی
بنەڕەتوو وەشەویسی
هۆر مڕیە بێ !!
لەکۆنێ
ئاواتەکام، دەس پەی یەخێ
(زارۆوڵو)
ژیوایش بەردە بێ
(تۆشەبەرۆ).......
مەینەتی !!
بێ تۆ بێیەم
تن تن بیبینگاو....
کاروانو دارە(نەروو) تەمەنیموو
پێچێیە بێ
پۆپەو مەزەو زوانو ویرێم
جە شانە (گەزۆ)و شادی
تەوەسێا بێ !!!!
(ورکە)و دەس پەنە کەردەی
ئازارەکام !!
خەفەتێوە!!
سێوەرو باڵاکێش
پۆژەنا بێ
لەیکدای...... ژیوای
کۆمەڵگاوە!!
بنەرەتوو (خەرافەی)
گرد ساحبێوە
سۆڵیای پۆپەو لۆتێم
سێدارە مدۆو !!
شەوە نێەنە
دوێ سەد جارێ
یۆ دمای یۆوی
(نەهەم) نەگنۆو


سابیر عەزیزی

ستایشکارانی
دایک

    هەڵسەنگاندنێکی شێوازناسانەی بابەتی فیکری-ئەدەبی- زوانیی نێوان دوو دەقی لیریکی «قانێعی مەریوانی و ئیرەج میرزا» بە ناو «دڵی دایک».

ئیرەج میرزا (1344-1291  ک.م)
کوڕی غوڵام حسێن میرزا سەدرولشوعەرا، شاعێری ناودار و بەدەسەڵاتی سەردەمی بزاڤی مەشرووتەی ئێرانی لە ساڵی (1291)ی کۆچی مانگی لە شاری تەورێزخونچەی تەمەنی دەپشکوێ. باوک و باوەگەورەی هەردوو خاوەن چێژی شێعری دەبن؛ ئیرەجیش هەر ئەم دیاردە لەوانەوە بە زگماگ وەردەگرێ. هەر لە منداڵییەوە لەو شارە زوانی فارسی، عەرەبی و فەرانسی فێردەبێ. لە تافی شانزەساڵیدا دەبێتە خاوەن هاوسەر و خێزان؛ لە هەمان تافی لاوێتیدا چێژی هونەری دەڕسکێ و دەست دەکا بە شێعر وتنەوە و لە لایەن ئەمیر نێزام کە خۆی ئەدیب، بیرمەند و شێعرناس دەبێ؛ خەڵات و ستایش دەکرێ. ئیرەج لە نۆزدە ساڵیدا دەبێ بە شاعێری دەرباری موزەفەرەدین شا، چەند جار بۆ سەفەر رەسمی رەوانەی ئورووپا دەکرێ و ماوەیەک لە گومرێکی کرماشان دەکرێ بە وەرگێڕی راوێژکارە بەلژیکییەکان و پاشان بۆ ماوەیەک دەبێ بە بەرپرسی سندۆقی پۆست و گومریک لە (سنە) ناوەندی پارێزگای کوردستان و…   تا کۆتایی ژیانی، چەندین ئەرکی ئیداری – سیاسی – کارگوزاری پێدەسپێردرێ. تا کوو لە رۆژی 28ی شەعبانی ساڵی 1344 (ک.م) بە هۆی وەستانی دڵ لەم دنیا ماڵاوایی دەکا. دەڵێن سەرەتا لەم شاعێرە نزیکەی چوار هەزار بەیت شێعر کە زۆربەیان شێعری گلێرگە و تارۆز و گاڵتەجاڕی و … کە بە زمانێکی ساکار و گوتاری نووسراون؛ بە جێماوە و لە دیوانێکدا چاپکراوە و خەسرەو میرزای کۆڕی پێشەکی بۆ نووسیوە. لەم دواییەدا دیوانەکەی بە هەوڵی دوکتۆر محمدجعفر محجوب لە ساڵی 1342 ی کۆچی هەتاوی سەرجەم شێعرەکانی لە گەڵ ژیاننامەی بڵاوکراوەتەوە و چوار جار لە چاپ دراوە. یەکێک لەو شێعرە باشانە، شێعری «دڵی دایک»ە و قانێعیش ناوەڕۆکی ئەم تێکستەی وەرگێڕاوەتەوە سەر زوانی کوردی سۆرانی و لەم وتارەدا دەخرێتە بەر تیشکی بەراوردکاری زوانی-ئەدەبی و لە سەر ئەم دوو دەقە باس دەکەین.

جمەو شێعرەو ئارۆ هۆرامی،
جە سەرەتاوە تا بە ئیسە *

«خەسارەکاش، تایبەتمەندَییەکاش...»

وەڵێنە
تەشکەو شێعرەو ئەوساو هۆرامی، هەر جە دەس‌پنەکەردَەیوە تا چوار دەهێ چێوەڵتەر نەفاڕ مەنەبێوە. چی؟ چوونکای هەر جە وەڵێوە شێعرەو بڕگەو هۆرامی جە جەوهەرەنە داراو حاڵو هەواێی تازەتەری بییەن کە هەست بە ئەنەفاڕیایش نەکریۆ. مامۆسا«گۆران»ی رێفۆرمکارو شێعرەو کوردی سۆرانی سەرو ئی بنجە جوانخاسیە بێ، کە هۆرگێڵاوە پەی توخموو «کرکە»و هۆرامی و سەرو ئی رێچکەیە بنەماکا شێعرەو تازێ «سۆران»یش درووس کەردَێ. ڤچیان: «هەمیشە سەرکەوتەی پەی ئا شاعێرانە کە حاڵ و هەواێی تازە ڤزا دلێ تەشکوو شێعرەکێشارە و گۆناو هۆنەکەیش پنە رازناوە.» بە پەیلواو من ئا هۆکارا کە بیێنێ باعێسوو حاڵ و هەوای تازە و تا چن دەهێ چێوەڵتەریچ هەست بە ئەنەفاڕیاو شێعرەو ئێمە نەکریۆ، ئینێ بیێنێ:
الف) توخمێ جەوهەری جە حەوزەو «جوانخاسی»یەنە دلێ زڤانوو هۆرامییەنە بییەن، کە ئەنەفاڕیای جمەو شێعرەو بڕگەو هۆرامیش وستەن دماوە. بە پەیلواو نویسەری«کرکە دەنگ یان زڕەدەنگ» ئا ئامیانە بییەن کە پڕۆسەو دەنگ‌سازی تایبەت بە وێش وەشکەردَەن و بیەن بە یۆ جە تایبەتمەندَییە سەرەکییەکا پەی زڤانوو شێعرەو هۆرامی. دماتەر جە وتارێتەرەنە فرەتەر سەروو باسییە ملوو. پۆکای جە مەودَا زەمانیێ دوور و درێژەنە شێعرەما نەکەوت چێروو لێشاوەو عەروزو عەرەبی و دماتەریچ هەست بە ئەنە فاڕیایش نەکەریۆ. کە چێش جە شێعرەو کوردی سۆرانییەنە مەبەستەکە پێچەوانەن.
ب) قاڵبوو «مەسنەوی» هەر جە وەڵێوە بەشێ ئەوەنەبڕیاو تەشکەو(ساختار) شێعرەو هۆرامی بییەن. ئی مادە دۆخێ تایبەتیش پەی شێعرەو هۆرامی رەخسنان کە فرە جیاوازا بۆ جە شێعرەو کلاسیکوو کوردی سۆرانی. «بەیت»ەیچ کە جە مێحوەروو لاپلایی(افقی) «قەسیدە»و «غەزەڵ»و فارسی سۆرانیەنە مانای سەر بە وێش هەنە، جە مەسنەوی هۆرامیەنە ئی حاڵەتە کاربردوو وێش جە دەس مدَۆ. چێگەنە بەیتەکا جە تۆڕەو سەرتارەواری(عمودی)ەنە، فرە مانایی و فرە پەیامی وەشکەرا کە نۆعوو وێشەنە رەهاتەر و ئازادَتەر مێنە وەرەچەم. ئی پرنسیپە هەر ئانەن کە ئیسە جە شێعرەو مۆدێڕنیەنە ئیهتمامێ فرەش پنە دریۆ و یۆن جە توخمەکا تەشکەو شێعرەو ئارۆی.
ج) جە مەودَاو تاریخوو شێعرەو هۆرامیەنە، بڕێ شاعێرێ پێسە «بێسارانی» و «ێەیدی» و بە تایبەت «مەولەوی تاوەگۆزی» سەدەو (13 و 14) ی کۆچی مانگی، نەخشی «کاریزمایی»شا بییەن سەرو ئەدەبوو هۆرامییەرە و شاعێرا دماتەری پێسە «دانای کول، راوی فازڵ و هەمەدان» و «قانوون مەندیێ»نەفاڕ، تماشاو ئی شێعرێشا کەردَەن و بێ یەکو و دوو رێچەکەو شێواز و ئەدەبی ئادَیشا وەرگیریان بێ ئانەی کەسێ یان کەسانێ ئاوڕێ بدَاوە چا مەنهەجیشا. چانەیە موهێمتەر بە «تابۆ» و «پیرۆز»شا زانان. هەر پی بۆنەوە، نەکەوتێنێ توخنش و کەمتەر درمشناسی کریان یان رەنگە هەر نەکریا بۆ. ئینە جە نەوعوو وێشەنە خەسارێ هەرە زل بیەن پەی ئی جمەیە. ئەگەر ئەپێسە نەبیاێی رەنگە شێعرەو ئارۆ ئێمە حاڵ و هەوایێتەر و ئاستێ بەرزتەرش بیابێی.
د) بە پەیلواو نویسەری، شێوەو کوردی سۆرانی بەنا بە بڕێ پارامێترێ، حاڵەتێ «هێژمونی، Hegemony، وێزلزانی، برتری‌جویی»یش بییەن سەروو شێوەکاتەروو کوردی بەتایبەت هۆرامییەرە. چی گۆشەنیگاوە جە ویەردَەنە شاعێرو ئارۆی جیای شێعرەو هۆرامی، ورکەو سۆرانی بیەیشا بییەن، فرەتەر پی شێوەیە شێعرێشا ئاردَینێرە. پی جۆرە تا ماوەێی چێوەڵتەر هیچ ئیهتێمامێ بە نۆژەنی شێعرەو هۆرامی نەکریان و ئی پڕۆسە نەزۆک مەنەنوە. ئینەیچ یۆتەرا جە خەسارەکا شێعرەو هۆرامی کە ئۆباڵش گنۆ سەروو شاعێرەکا.
بەڵام چەنی ئی راو رێچکەیە و بییەی ئی هۆکارە سەرەکیا، ماوەێین شێعرەو هۆرامی هەم جە «تەشک، ساخت»-سیستموو 5+5- و هەم جە «مەژگە»ەنە کەوتەن وەروو شەپۆلەو ئەنەفاڕیای و هەندێ تایبەتمەندێی ئارۆیانەیش بە وێوە گێرتێنێ.
ئەگەرچی هێشتا زوا کە جە بارەو ئی جمە ئەدەبیەوە قسێ کریۆ. بەڵام نویسەروو ئی دێڕا گەرەکشا پەی هەوەڵجاری شۆڵێ وزۆ سەروو ئی جمەیە، با بۆ پەی تەوەنەو بنەڕەتی کە ئەگەر دمایی کەس یان کەسانێ گەرەکشا بی چی بارەوە چیوێ بنووسا لایکەم ڤیرۆکێوە بیە بۆ پەی ئادَیشا.

 
* ئي وتاره كه ئه‌وه‌لين وتاروو كتيبوو "ره‌نگاله‌ين"؛ سورانيه‌كه‌ش جه زريبار شماره (75-76) چاپكريان و فارسيه‌كه‌يچش جه كتيبوو (طرح) جه ئايه‌نده‌نه چاپ و په‌خشكريووه.

صه‌يدي ريندوو هوراماني و چند ورده‌كاريي ئه‌ده‌بي *

گەرەکما چێگەنە، دوێ باسێ تەوەریێ جە حەوزەو شیعرەو هۆرامییەنە، وزوو وەروو خوانەو ێەیدی شناسی، یۆ: درم شناسی ماناو شێعرەو هۆرامی یۆیچ چەپکێ وردەکاری هونەری جە حەوزەو بەهرەشناسی شێعریێنە. ئی دوە باسە، بە گردی رەوتەو شێعرەو هۆرامی، گێرۆوە. وردەکارییەکێ کە بە دەقەکەو ێەیدی فاکتیزە کریا، ئینێ جە تەشکو(شکڵ، فۆڕم، قاڵب) دەقەکەینە، بێ گومان جە پانتای شێعرەو کوردیەنە، دەگمەنێنێ. خەسارشناسی شێعرەو هۆرامی کە دیاردێوە سەرەکین ئینا جە مەژگەو(محتوی) دەقەکەینە، ئی دیاردە رێژەیین، جە بڕێ یاگێنە گردوو حەوزەو شێعرەو کوردی بە بڕێ جیاوازێیوە، گێرۆنە وێش. ئی دوە، هەرکام پەی وێشا بابەت گەلێوە سەربەوێنێ، کە کریۆ پەی هەرکامی کتێبێ بنووسیۆ. بەڵام چێگەنە ئەز کەرووشا تەوەنی بنەڕەتوو باسەکەی، چەنی ئانەی کە ئاماژەێوە کوڵ مدَەو بە خەسارەکەی، بە درێژی سەروو بەهرەکا شێعرەو سەیدی کە ئامانجو وتارەکەین، منووسوو و ئەویتەر کاتی، منیەو لاوە پەی وەختی گونجیای.

هەڵوێستەیێک:
سەرەتاکانی سەدەی 13ی کۆچی ( 1789 ز )، ماوەیەک پاش تیاچوونی کەریم خانی زەندی بە ڕەچەڵەک کورد و تێپەڕبوون لەو دۆخە لەرزۆکەی کە بە هۆی ئەو فەترە سیاسییەوە بەدیهاتبوو و سەقامگیر کردنی ئۆقرەیی و ئاسایش لە ئێرانی ئاڵۆسکاو و پچڕپچڕدا ، لە لایەن ئاغا محەمەد خانی قاجارەوە و سەرکەوتنی شۆڕشی مەزنی فەڕەنسە لە ئوروپادا  و کارەساتگەلێکی تریش وەک سەرهەڵدانی (ناپلئۆن) و بزاڤی هەمەلایەنەی شەقامی ئەو وڵاتە و پاش رسکان و تەشەنەی هزری نۆژەنی و پێشکەوتنخوازی و گەشەی پیشە و زانست لە ئوروپادا و هەموار کردنی ریگا بۆ بیری ناسیۆنالیزم و هاتنە کایەی دەوڵەت- نەتەوە و تەشەنەی ئەم دۆخە لە سەراسەری جوگرافیای ئوروپادا و پاشان کاردانەوەی بۆ وڵاتانی تر وەک ئێران و .. هوروژمی ئەو شەپۆلە هزری و پیشەیی و زانستییە، ئەگەرچی ئوروپای داگرتبوو ، کەچی بە داخەوە هێشتا نەیتوانیبوو رۆحی خەمۆکی ئێرانییەکان ـ چ چین و توێژەکانی خەڵک و چ دەسەڵاتدارێتی وەخت ـ لە خەوی چەندین ساڵە ، راچەنێ و بیانهەژێنێ. هەروا ئەو شێوە گەندەڵکاریە سیاسیە و پۆپۆلیزم و کوێلەتی لە رۆح و هەناوی تاک و کۆمەڵدا بەردەوام دەبێ. بەڵام کاردانەوەی ناڕاستەوخۆ و نائەنقەستی شەڕەکانی دەوڵەتی رووسییە و هاتووچووی سەربازێتی و تێهەڵکێشی ئەم ئیشە سەربازیانە ، بوو بە ختووکەدەری عەباس میرزا ـ‌ کوڕی فەتەلی شا ـ وەک پاڵنەر و هەڵخرێنەر لەگەڵ وڵاتانی ئوروپادا پێوەندی سەربازی و جەیشی وەربگرێت و داوای شتوومەکی نوێی تەکنیکی و پێشەیی و لەشکری لەو وڵاتانە بکات. واتە لە پێکهاتەی لەشکری و سوپاییدا مۆدیڕنیزاسیۆن بەدی بێنێ . دەسپێکی ئەم کارە نۆژەنە، سەرەتا لە ئازەربایجانەوە، بوو بە هۆی نزیکایەتی لەگەڵ رووسییە و عوسمانلیدا و پاشان چوونە ناو دەروازەی ئوروپاوە . هاوکات لە گەڵ ئەم بزاڤە سەربازی و پیشەییەدا، بزاڤی هزری و فەرهەنگی و ئەدەبیش دەست پێدەکا. چاپخانە درووست دەبێ و چەندەها کتێب و رۆژنامە دەنووسرێ یان وەردەگێڕدرێت و دێنە گۆڕەپانی ڤەشاندن . نوخبەگەلێک وەک میرزا عیسای قایم مەقام و ئەبولقاسمی قایم مەقام و میرزا تەقی خانی فەراهانی و ئەمیر کەبیر، دەبن بە پێشاهەنگی چاک سازی و ریفۆرمخوازی لە حەوزەی سیاسەت و هزری و دیوانی و ئیداریدا  ...
ئەم گۆرانکارییە ئەگەرچی زۆر بە ئارام و سەرلەخۆ و درێژخایەن و دژوار و پڕئاستەنگ دەبێ و گیان بەخت کردنی هەندێ لەم گەورەپیاوانەی لێدەکەوێتەوە، بەڵام دەتوانێ شاڕێگە هەموار بکات بۆ شۆڕشی مەشرووتە و سەقامگیر کردنی ئۆخژنی ئازادی و بەرابەری و دەستەبەرکردنی هەندێ لە مافەمرۆییەکان لە ئێراندا.

دوو شێوە بۆ شیتەڵکاری دەق لەگۆشەنیگای
 «شلایر ماخێر»
 
لە روانگه‌ی شلایر ماخێر، شیتەڵکاری دەق، دوو رەهەندی جۆراوجۆر دەگرێتە خۆی کە بریتین لە:
 ـ شێوەی رێزمانی
 ـ شێوەی فەننی (رەوانی)
شێوەی رێزمانی بەستێنەی زمان و شێوەی فەننی بەستراوە بە هەرێمی هزرەوە، ئەم دوو شێوە بە پێی نیازیشیان تەواکەری یەکترن، هەر وەها کە دوایی بۆمان دەردەکەوێ، دەبنە هۆی وێناکردنی «دەوری هێرمنۆتیکی».
هەر وتەیەک خۆی لە قاوغی زماندا پیشان ئەدات و واچەر (وتەبێژ)، ئەندێشەی خۆی بە هۆی ئەو قاڵبەوە دەنوێنێت بەم بۆنەوە هەر واچەیەک پێوەندیەکی دیالێکتیکی دوو لایەنەی بە زمان و ئەندێشەەوە هەیە. جا بە هۆی ئەوەوە لە سەر ئەم رێبازە بۆ زانستی وتەی وتەبێژ، دەبێ دوو هەنگاو بەرەو پێش هەڵگرین:
یەکەم ـ وتەکەی لە بواری زمانیەوە وەرگرین
دووهەم ـ بۆ حاڵی بوون دەبێ وتەکەی لە نێوانی بیر و راکانی تریدا، رانانکاری بکەین و ئەنجا لێی تێبگەین.
کاری راڤەکار لە سەر شێواز و ئەدگاری رێزمانی تۆژینەوە دەکات، سەرەتا وتەی واچەر لە بواری زمانی دەقەوە قەرار ئەدات و پاشان لێکی ئەداتەوە و وتە (دەق) بە وێنەی بەرهەمێک پیایدا دەڕوانێت. لە شیکاری رێزمانیدا، زۆرتر بە وشە، بنەمای دێڕ، وێنەی ئەدەبی دێڕ، رەمز و هێما و نیشانە و چەشنی ئەوانە ئاماژە ئەکرێت و بایەخی پێ ئەدرێت. لەم بوارەوە، ناسینی مانای دێڕ لە بواری رێزمانی و زمانیەوە دێتە ئەنجام و شرۆڤاندن.
شرۆڤەکار لە سەر شێوازی فەننی (رەوانی) یەوە، راڤەی ئەو وتە (دەق) ەی کە باس و خواسی لە سەر ئەکرێت لە بەستێنی تەواوی بیر و را و ژیانی هزری واچەر یا نووسەر (دانەر) ەوە قەرار ئەدات. ئەمەش ئەو پێویستیەی دەگەیێنێت کە شیتەڵکار دەبێ بە وردی لە ژیان و فکری دانەر یان نووسەرەوە تێگەیشتبێ و لە چۆنیەتی بار و دۆخی کۆمەڵایەتی و مێژوویی ژیانی ئەودا توێژینەوەیەکی راستەوخۆ ئەنجام بدات تا پێوەندی نێوان بۆچوونی وتە (دەق) لەگەڵ بیر و بۆچوونەکانی تریدا بدۆزێتەوە.
 «لێکۆڵینەوەی رێزمانی» بە نیازی زاڵبوون بە سەر دەقدا و هەر وەها پێناسە کردنی دەق بە وێنەی بەرهەمێک لە زمان و رووداوی زمانی خۆی سەرقاڵ دەکات کە گەلێک لە چارەنووسی زماندا کاریگەرە.
بەڵام لە بەرامبەردا «راڤەی رەوانی یان فەننی» دایم وا بە شوێن تێبێنی و زانستی ناوەرۆکی دەق و چۆنیەتی بۆچوون و ڕامانەکانی پەنهان و شاردراوەی وێدا کە نووسەر (دانەر) بە دیترانی رادەگەیێنێت. جا بۆ تێگەیشتن لە ناوەرۆکی دەق لە لایەکەوە دەبێ بە سەر رێگا و رەوشی نووسەر (دانەر)، هەروەها بیر و بۆ چوونی وێدا ئاگادار بین، لە لایەکی ترەوە دەبێ بە سەر چۆنیەتی هەڵس و کەوتی ئەو زمانەی کە بەکاری دەبات زاڵ بین. هەر وەها پێک هێنانەوەی بیر و را، رێگا و شێوازی نووسەر و شێوەی حوزووری ئەم بیر و رایە لە زماندا ئەرکی هەرە گەورەی لێکۆڵینەوەیە. بۆ روون بوونەوەی مەبەستی «شلایر ماخێر» بە نمووداری دوو لایەنی ژێرەوە ئاماژە ئەکەین.
 

هرمزگان؛ اولين شعر مكتوبِ هورامي

 ملك‌الشعراي بهار مي‌نويسد: «متني چند بيتي ده هجايي مربوط به دهه‌ي دوم هجري در نزديكي شهر سليماني كُردستان عراق(غار هزار مَرد) توسط جواني انگليسي كشف شده كه متعلق به اوايل هجوم عرب به ايران است و از جمله اشعار ايراني هجايي محسوب مي شود... اين اشعار به خط پهلوي و بر پوست آهو نوشته شده و در روزنامه شرق منتشر گرديد ولي اينجانب نسخه آن را از استاد دانشمند آقاي دكتر سعيد كردستاني به دست آورد... وزن آن در هر بيت داراي ده سيلاب(هجا) مي باشد و بعد از پنج هجا وقف يا سكوني دارد ... اين وزن در ميان كُردان متداول است و شعراي نامي مانند (صيدي) و (ملا پريشان) و (احمد بَگ كوماسي) و... همچنين شعرا و اساتيد امروزي كُردستان همه اشعار و سروده ها و غزل هاي خود را به همين وزن ده هجايي سروده و مي سرايند... قطعه كُردي(هرمزگان) به زبان قديم اوراماني گفته شده است و در نزد فضلا و دانشمندان كُردستان مورد اهميت و طرف توجه است. اين اشعار هم داراي قافيه است ولي به طرز مزدوج يعني(مثنوي) كه هر دو بيت يا به اصطلاح امروز هر دو مصراع صاحب يك نوع قافيه است و تمام اشعاري كه اكراد به اين وزن گفته اند همين طور است... به هر صورت اگر كسي چنين قطعه اي در اين تازگي ها جعل نكرده باشد و قول مكتشف آن راست باشد-كه دليلي هم بر كذب بودن او در دست نداريم- بايد گفت كه اين شعر قديمي‌ترين شعر كُردي و يكي از نفايس اشعار هجايي شعبه ايي از شعب زبان ايراني است و از وزن معتدل و متناسب و آهنگ دلنشين و لطيف آن كه هر شنونده را مجذوب ترجيعات و حسن ابتدا . حسن ختام آن مي سازد بعيد نيست كه در مدت سيزده قرن كه از سرودن آن مي‌گذرد هنوز مثل آن است كه تازه گفته شده و از قوت تحفظ نژاد كُرد بايد ممنون بود كه در اين مدت دراز نگذاشته است اين وزن و شيوه شيوا از ميان برو و مانند ساير ايرانيان به كلي مفتون اوزان تازه و اختراعي قرون آينده شوند.»[1] 

 ليكدانه‌وه‌ي ده‌سته‌واژه‌ي پيرشاليار:  «پير شاليار» كه هه‌رچي ساله له(10ي ريبه‌ندان بو ماوه‌ي يه‌ك هه‌فته ئاهه‌نگي زه‌ماوه‌ند، جه‌ژن و يادماني له هورامان بو ده گيري و ناسراوه به زه‌ماوننه‌و پيري، زه‌ماوه‌ندي پير)له سي توخمي زواني پيكهاتوه: پير(گه‌وره، پيروز، مهتر و بزرگ)+ شال(شار)+ يار. واژه‌ي (شهريار) كه ئه‌مروژه به كار ده‌بري همان (شاليار)ي كونه له پروسه‌ي واج ئارايي كورديدا ده‌نگي(ه) ب(ا) و (ر) ب (ل) گوردراوه. ئه‌م ريسا زوانيه له هه‌ندي ناوچه‌ي كوردستاندا باوه. ئه‌ليم= ئه‌ريم و... كاركردي پير له فه‌رهه‌نگي و ئه‌ده‌بياتي ئيمه‌دا روون و ئاشكرايه وه‌ك رولي (99) پيري هورامان كه روليكي به‌رچاويان بوه له باري هزري، ئاييني، كومه‌لايه‌تي و ته‌نانه‌ت پزيشكي و پيشه‌سازي هورامان و ناوچه‌دا. به‌لام شهريار(شاليار) له په‌هله‌وي Shardâr و Shathrәdhâr (پاريزه‌ري شار،نگاهبان شهر)، از Shathr (شثر، شهر، شار)+ dâr از (داشتن)ي فارسي كه دوايي فونيم (d) به (y) گوردراوه به (sharyar)، و له ئه‌ويستا به شيوه ي Xshathrô Darâ هاتوه. شهريار(شاليار) پادشاهيك يان گه‌وره‌يه‌ك ده‌وتري كه له هه‌موو پاشاكانيتر گه‌وره تر بيت- و كه‌لانه‌تريش ئه‌وتري، كوي ئه‌م ليكدراوه ياني گه‌وره، سه‌روه‌ر و پيروز شايه ني په‌ره‌ستش له ئايين و ده سه‌لاتدا. برواننه(برهان قاتع، ج 3، /1316).

  ليكدانه‌وه‌يه‌كي كورت له سه‌ر وشه‌ي هورامي «ئه‌دا، دايك»...؟»آدا، ادا، اذا» له ئه‌ويستا به ماناي «پاداشي چاكه‌كاران و جه‌زاي خراپه‌كاران»ه - پاداش مينوي نيكوكاران و پادافره گناهكاران. چه‌ندين جار له «گاهان و ئه‌ويستاي نوي ئه‌م واژه دووپات بوته‌وه. ته‌نانه‌ت به ماناي خواژني پيروز(ايزد بانوي مقدس) و له گه‌ل خواژني «اشَي يا اَرتْ» ره‌مزي ده‌سه‌لات و به‌خشش ئاماژه ي پيكراوه و بريك پييانوايه ئه‌م وشه چه‌شنيكي ديكه‌يه له سيماي پيروزي« اَشَي». «آدا، ادا، اذا» توخمگه‌ليكن له چاوگي «دا»ي ئه‌ويستايي وه‌رگيراون به ماناي خه‌لات و به‌خشش(دادن و بخشيدن). له زواني «په‌هله‌وي»دا به شيوه‌ي «دَهِشْن» و «دهش»ئاماژه‌ي پيدراوه يان وه رگيرراون. بروانه يسنا، 49، بند 1، يسنه 68، بند 21، ويسپرد، ك 4، بند1، دوستخواه/ب 2، ل 896 ، 1370 ك.ه. پيموايه «دايك، دايه، دالگ»ي سوراني و كه‌لهوريش هه‌ر له‌م چاوگه(دا) وه‌رگيرابيتن.

.

په‌يلوايه‌ك...
وشه‌ي «لووت، بيني»؛ له بنه‌مادا «رووت» بوه. «ر» له پروسه‌ي گوراندا بوه به «ل». واتاكه‌شي هه‌مان مه‌دلوول ده‌گريته‌وه. لووت شوينيكه موو ناروي. له فارسيدا -ره‌نگه له كورديشدا؟...«ريت، ريتك، ريدك) ياني تازه‌پيگه‌يشتووي بي موو، له‌م ره‌گه‌وه گيراوه. بو به‌لگه «كه‌وير لوت» سارايه‌ك له روژهه‌لاتي ئيران، شوينيك كه رووتمه‌نيه و هيچ گيا و دره‌ختيك ناروي. به په‌يلواي من ئةمه نيشانه‌ي ره‌سه‌نايه‌تي و دوله‌مه‌ندي زواني كوردي و هه‌ر وه‌ها بنچك و بنه‌مايه‌ك بو زواني فارسي و...